ورود
عضویت
اخبار مرکز و رویدادهای پژوهشی
 
تاریخ بارگذاری: 1394/1/19
تعداد بازدید: 6360
 
فاطمه زهرا علیهاالسلام و ارتباط با عالم غیب


در معارف شیعی فضائل و مناقب بی‌شماری برای حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام برشمرده شده که نشان‌دهنده عظمت شخصیت و جایگاه رفیع آن بانوی بزرگوار و بی‌بدیل است. یکی از این فضائل، هم‌صحبتی با فرشتگان و دریافت علوم از آن سفیران الهی است که در اصطلاح از آن با عنوان «محدَّثه بودن» یاد می‌‌شود. 
از همین روست که در زیارت مخصوص آن حضرت، خطاب به ایشان عرضه می‌داریم:
السَّلَامُ عَلَيْكِ أَيَّتُهَا الْمُحَدَّثَةُ الْعَلِيمَة؛ سلام بر تو اي محدّثه دانا.
برای روشن شدن معنا و مفهوم این فضیلت بی‌نظیر که نشان‌دهنده ارتباط حضرت زهرای اطهر با عالم غیب است، در این مقاله، به بررسی این موضوع می‌پردازیم. با امید به اینکه درک بیشتر این ارتباط معنوی موجب افزایش ارادت ما نسبت به آن حضرت گردد. 
 
1. معنا و مفهوم محدَّث
«مُحدَّث» از نظر لغوی اسم مفعول از مصدر «تحدیث» و به معنای «راست‌گمان» و «الهام‌شده» است. از نظر برخی از اهل لغت، محدَّث به كسى گفته می‌شود كه بر اساس فراست و قدرت درک خدادادی از امور مختلف خبر می‌دهد و از نظر برخی دیگر، به کسی گفته می‌‌شود که فرشتگان با او سخن می‌گويند، بی‌آن که او آن‌ها را ببیند.  واژه «مُفهَّم» نیز به همین معناست و به كسى اطلاق می‌شود كه مفهوم را از آسمان و ملكوت دريافت می‌كند. 
در روايات شیعی در موارد متعددى امامان معصوم عليهم‌‏السلام با تعبيرهایی چون «محدَّثون؛ الهام‌شدگان يا راست‏‌گمانان» و «مفهَّمون؛ فهمانيده‏‌شدگان» توصيف شده‏‌اند، تا آنجا كه در كتاب‏‌هاى الكافى  و بصائر الدرجات، بابى با عنوان «أنّ الأئمة عليهم‌‏السلام محدَّثون مفهَّمون» به نقل روايات وارد شده در اين زمينه اختصاص يافته است.
برای روشن شدن مفهوم این دو واژه، یادآوری این نکته ضروری است که بر اساس روایات، اولیا و اوصیای الهی علم خود را از راه‌های گوناگونی کسب می‌کنند که یکی از آن‌ها دریافت از طریق فرشته وحی است.  در اين زمينه روايتى از امام صادق عليه‌‏السلام نقل شده كه بسيار گوياست. در اين روايت كه در واقع،گزارش مشاهدات امام صادق عليه‌‏السلام از ديدار حضرت الياس عليه‌‏السلام با امام باقر عليه‌‏السلام در مسجدالحرام و پرسش‌‏هاى متعدد آن حضرت از امام چهارم شيعيان عليه‌‏السلام است، موضوع‏‌هاى متعددى مطرح شده كه يكى از آن‌ها علم امامان عليهم‌‏السلام است. 
امام باقر عليه‌‏السلام در ابتداى روايت ياد شده، پس از اشاره به اين مطلب كه در علم خداوند هيچ اختلافى نيست، در پاسخ حضرت الياس كه از ايشان می‌پرسد: «چه كسى از اين علم كه در آن هيچ اختلافى (تناقضى) نيست، آگاهى دارد؟» می‌فرمايد:
أَمّا جُمْلَةُ الْعِلْمِ فَعِنْدَ اللهِ، جَلَّ ذِكْرُهُ وَ أَمّا ما لابُدَّ لِلْعِبادِ فَعِنْدَ اْلأوصِياءِ. 
همه علوم نزد خداوند ـ جلّ ذكره ـ است، ولى آن دسته از علوم كه [دانستن آن‌ها] براى بندگان ضرورى است، نزد اوصياست.
آن‏گاه در پاسخ اين پرسش كه «اوصيا چگونه اين علوم را فرامی‌‏گيرند؟» فرمود: 
كَما كانَ رَسُولُ اللهِ، صلی‌الله‌‏عليه‌‏و‏آله يَعْلَمُهُ إِلاّ أَنَّهُمْ لايَرَوْنَ ما كانَ رَسوُلُ اللهِ، صلی‌الله‌‏عليه‌‏و‏آله يَرَى، لأنَّهُ كانَ نَبِيّا وَ هُمْ مُحَدَّثُونَ وَ أَنَّهُ كانَ يُفِدْ إِلَى اللهِ، عَزَّ وَ جَلَّ فَيَسْمَعُ الْوَحْىَ وَ هُمْ لايَسْمَعُونَ. 
همان‏گونه كه پيامبر خدا ـ درود خدا بر او و خاندانش باد ـ اين علوم را فرامى‌گرفت. با اين تفاوت كه آن‌ها آن‌چه رسول خدا ـ درود خدا بر او و خاندانش باد ـ می‌‏ديد، نمى‌‏بينند؛ زيرا او پيامبر بود و آن‌ها الهام‌شدگان (راست‌‏گمانان). آن حضرت به عنوان رسول در پيشگاه خداى صاحب عزت و جلال حاضر می‌شد و وحى را می‌شنيد در حالى كه آن‌ها وحى را نمی‌‏شنوند.
چنان‏كه ملاحظه مي‌شود، امام باقر عليه‏‌السلام در اين روايت در تبيين شيوه علم‌‏آموزى امامان معصوم عليهم‌‏السلام از تعبير «محدَّثون» استفاده كرده است. 
در روايت دیگری، محمدبن اسماعيل از امام موسى‌بن جعفر عليهم‌االسلام در این باره چنين نقل می‌‏كند: 
سَمِعْتُ أَبَا الحَسَنِ عليه‌‏السلام يَقُولُ: «الأَئِمَّةُ عُلَماءٌ صادِقُونَ مُفَهَّمُونَ مُحَدَّثُونَ». 
از اباالحسن [امام موسى‌بن جعفر] عليه‌‏السلام شنيدم كه می‌فرمود: «امامان، علماى صادق، مفهَّم و محدَّث هستند».
با توجه به مطالب یادشده می‌‌توان گفت، تعبيرهايى چون «محدَّثون» و «مفهَّمون» كه در مورد امامان معصوم عليهم‌‏السلام وارد شده است، به اين معناست كه آن‌ها علوم و معارف مختلف را از طريق الهام ربانى دريافت می‌‏كنند؛ يعنى همان‏گونه كه پيامبر اكرم صلی‌الله‌‏عليه‌‏و‏آله از طريق وحى بر همه امور آگاه و از علوم الهى برخوردار می‌‏شدند، ايشان نيز از طريق الهام بر همه آن‌چه بدان نياز دارند، آگاه مي‌‏شوند. البته با اين تفاوت كه پيامبر اعظم صلی‌الله‌‏عليه‌‏و‏آله، فرشته وحى را می‌ديد، ولى ائمه عليهم‏‌السلام فرشته وحى را نمی‌‏بينند و تنها الهام‌‏هاى او را دريافت می‌‏كنند. 
در روايتی كه محمد بن مسلم از امام صادق عليه‌‏السلام نقل كرده است، در اين زمينه چنين می‌‏خوانيم:
ذُكِرَ المُحَدَّثُ عِنْدَ أَبي عَبْدِاللهِ، عليه‌‏السلام فَقالَ: إِنَّهُ سَمِعَ الصَّوْتَ وَ لايَرَى الشَّخْصَ. فَقُلْتَ لَهُ: جُعِلْتُ فِداكَ، كَيْفَ يَعْلَمُ أَنَّهُ كَلامَ الْمَلَكِ؟ قالَ: إِنَّهُ يُعْطى السَّكِينَةُ وَ الْوَقارُ حَتّى يَعْلَمُ أَنَّهُ كَلامُ الْمَلَكِ. 
نزد ابى‏ عبدالله [امام صادق] عليه‌‏السلام از «محدث» بودن [امام] سخن به ميان آمد. حضرت فرمود: «او سخنان را می‌‏شنود، ولى شخص [فرشته] را نمی‌‏بيند.» پرسيدم: «فدايت شوم، پس چگونه می‌فهمد كه آن كلام فرشته است؟» فرمود: «با آرامش و سكينه‏‌اى كه به او عطا می‌شود، می‌‏فهمد كه آن كلام فرشته است».
گفتنى است در ميان ائمه معصومين عليهم‌‏السلام، امام على عليه‏‌السلام، به عنوان يك استثنا هم فرشته وحى را می‌‏ديد و هم صداى او را می‌‏شنيد. آن حضرت در اين زمينه چنين می‌‏فرمايد: 
لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّيْطانِ حِينَ نَزَلَ الْوَحْىُ عَلَيْهِ صلی‌الله‌‏عليه‌‏و‏آله، فَقُلْتُ: يا رَسُولَ‏ اللهِ، ما هذِهِ الرَّنَّةُ؟ فَقالَ: هذَا الشَّيْطانُ قَدْ ايَسَ مِنْ عِبادَتِهِ. إِنَّكَ تَسْمَعُ ما أَسْمَعُ وَ تَرى ما أَرى، إِلاّ أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ وَ لكِنَّكَ لَوَزِيرٌ وَ إِنَّكَ لَعَلى خَيْرٍ. 
هنگامى كه وحى بر پيامبر نازل می‌شد، صداى ناله شيطان را شنيدم. پرسيدم: «اى پيامبرخدا، اين صداى ناله چيست؟» فرمود: «اين شيطان است. از اينكه او را بپرستند، نوميد شده است. تو هم می‌‏شنوى هرچه من می‌شنوم و مي‌‏بينى آن‌چه من می‌‏بينم، جز آن‌كه تو پيامبر نيستى، ولى تو وزير منى و به راه خير می‌روى».
 
2. پیشینه موضوع در دیگر امت‌ها
 اين‌كه كسانى غير از پيامبران مخاطب فرشتگان قرار گيرند و با آن‌ها از عالم غيب سخن گفته شود، در امت‏‌هاى پيشين هم سابقه داشته است و در آن امت‏‌ها هم كسانى به عنوان «محدَّث» شناخته می‌شدند. در صحيح بخارى از جوامع روايى اهل‏ سنت، دو روايت از پيامبرگرامى اسلام روايت شده كه مؤيد اين مطلب است. در نخستين روايت چنين می‌خوانيم:
لَقَدْ كانَ فِيما قَبْلِكُمْ مِنَ الأُمَمِ مُحَدَّثُونَ... . در امت‏‌هاى پيش از شما كسانى بودند كه به آن‌ها الهام می‌شد... .
در ارشاد السارى لشرح صحيح البخارى در شرح واژه «محدَّثون» كه در اين روايت به كار رفته، چنين آمده است:
الهام‌شدگان، يا كسانى كه امور، قبل از خبردار شدن به دل‌شان می‌‏افتد، درست مانند كسى كه ديگرى با او سخن گفته است، يا كسانى كه سخن درست بى‌‏آن‌كه قصد كرده باشند، بر زبان‌شان جارى می‌‏شود. 
در روايت دوم نيز می‌خوانيم:
لَقَدْ كانَ فِيمَنْ كانَ قَبْلِكُمْ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ رِجالٌ يُكَلَّمُونَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا أَنْبِياءَ. 
در ميان پيشينيان شما از بنی‌‏اسرائيل مردانى بودند كه با آن‌ها [از عالم غيب] سخن گفته می‌‏شد، بدون آن‌كه پيامبر باشند.
در شرح صحيح بخارى تصريح شده كه مراد از «يكلَّمون» سخن گفتن فرشتگان با آن‌هاست. 
 
3. محدَّث بودن فاطمه زهرا علیهاالسلام
حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام، افزون بر  مقام عصمت، از نظر محدَّث بودن نیز هم رتبه اوصیای الهی است. در روايتى كه از امام صادق عليه‌‏السلام نقل شده، درباره محدَّث بودن آن حضرت، چنين آمده است:
إِنَّمَا سُمِّيَتْ‏ فَاطِمَةُ مُحَدَّثَةً لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ كَانَتْ تَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ فَتُنَادِيهَا كَمَا تُنَادِي مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ فَتَقُولُ يَا فَاطِمَةُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلى‏ نِساءِ الْعالَمِينَ‏ يَا فَاطِمَةُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَ اسْجُدِي وَ ارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ‏ فَتُحَدِّثُهُمْ وَ يُحَدِّثُونَهَا فَقَالَتْ لَهُمْ ذَاتَ لَيْلَةٍ أَ لَيْسَتِ الْمُفَضَّلَةُ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ فَقَالُوا إِنَّ مَرْيَمَ كَانَتْ سَيِّدَةَ نِسَاءِ عَالَمِهَا وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَكِ سَيِّدَةَ نِسَاءِ عَالَمِكِ وَ عَالَمِهَا وَ سَيِّدَةَ نِسَاءِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ‏.  
فاطمه ـ درود خدا بر او باد ـ را از اين رو «محدثه» ناميدند كه فرشتگان از آسمان بر او فرود می‌آمدند و او را مخاطب قرار می‌‏دادند، چنان‏كه مريم دختر عمران را مخاطب قرار می‌دادند.آن‌گاه می‌گفتند: «ای فاطمه، خداوند تو را برگزیده و پاک ساخته و تو را بر زنان جهان برتری داده است. ای فاطمه، فرمان‌بر پروردگار خود باش و سجده کن و با رکوع‌کنندگان رکوع نما». پس فاطمه با آن‌ها سخن می‌گفت و آن‌ها هم با او سخن می‌‌گفتند. شبی فاطمه به آن‌ها گفت: «آیا آن‌که بر زنان جهان برتری یافته مریم دختر عمران نیست؟» پس آن‌ها پاسخ دادند: «مریم، سرور زنان عصر خود بود، ولی خداوند تو را سرور زنان عصر خود و عصر او و سرور زنان پیشینیان و پسینیان قرار داده است».
آن حضرت در روايت ديگرى در مورد ارتباط حضرت فاطمه عليهاالسلام با فرشته وحی می‌‏فرمايد:
إِنَّ فَاطِمَةَ مَكَثَتْ‏ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلّی‌الله‌علیه‌وآله خَمْسَةً وَ سَبْعِينَ يَوْماً وَ كَانَ دَخَلَهَا حُزْنٌ شَدِيدٌ عَلَى أَبِيهَا وَ كَانَ جَبْرَئِيلُ علیه‌السلام يَأْتِيهَا فَيُحْسِنُ عَزَاءَهَا عَلَى أَبِيهَا وَ يُطَيِّبُ نَفْسَهَا وَ يُخْبِرُهَا عَنْ أَبِيهَا وَ مَكَانِهِ وَ يُخْبِرُهَا بِمَا يَكُونُ بَعْدَهَا فِي ذُرِّيَّتِهَا وَ كَانَ عَلِيٌّ علیه‌السلام يَكْتُبُ ذَلِكَ فَهَذَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ علیهاالسلام.  
فاطمه پس از پيامبر خدا ـ درود خدا بر او و خاندانش باد ـ هفتاد و پنج روز در دنيا درنگ كرد. او از دورى پدر اندوه بسيارى داشت. جبرئيل ـ سلام خدا بر او باد ـ نزد وى مى‏آمد و او را در مرگ پدرش تسلى می‌داد و خوش‏دل می‌ساخت. هم‌چنين او را از احوال و جايگاه پدر آگاه می‌‏كرد و سرگذشت اولادش را پس از او برايش می‌گفت و على ـ سلام خدا بر او باد ـ اين‌ها را می‌‏نوشت. اين نوشته‏‌ها مصحف فاطمه ـ درود خدا بر او بادـ است.
در برخى روايات تصريح شده است كه در مصحف فاطمه عليهاالسلام چيزى در زمينه حلال‏‌ها و حرام‏‌هاى الهى نيامده، بلكه در آن، تنها درباره آن‌چه در آينده رخ خواهد داد، سخن گفته شده است. 
 
نتیجه
با مطالعه و بررسی جوامع روایی شیعه روشن می‌شود که حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام افزون بر ویژگی عصمت، در ویژگی‌های دیگری نیز با اوصیای الهی مشارکت دارد که از آن جمله است ارتباط با فرشتگان الهی و برخورداری از علم الهی و از همی‌ن رو می‌توان گفت که  سخنان او نیز چون اوصیای الهی از سرچشمه وحی جاری شده و هرگونه هوی و هوس و خطا و نسیان پیراسته است.
ابراهیم شفیعی سروستانی


به اشتراک بگذارید:    اشتراک گذاری در سروش  اشتراک گذاری در تلگرام  اشتراک گذاری در ایتا  اشتراک گذاری در فیسبوک  اشتراک گذاری در توئیتر










مرکز تحقیقات زن و خانواده با هدف تبیین دیدگاه نظام‌مند دین پیرامون مسائل زن و خانواده، تعمیق پژوهش‌ها و کارشناسی‌های دینی و پاسخ‌گویی به نیازهای تئوریک و دفاع از مرزهای اعتقادی در این حوزه توسط مرکز مدیریت حوزه های علمیه خواهران در سال 1377 تاسیس گردید. ادامه ...
نشـانی‌مرکز‌قـم:بلوار الغدیر ، کوچه 10 ، مرکز تحقیقات زن و خانواده
تلفـن: 58-32603357 (۰۲۵)
فکس: 32602879 (۰۲۵)
سامانه‌پیامکی: 1۰۰۰2532907610
نشـانی‌دفترتهــران: بلوارکشاورز،خیابان نادری،ک حجت‌دوست،پ ۵۶
تلفـــــــــــــــــــــــــــــــــن: ۴ ۴ ۹ ۳ ۸ ۹ ۸ ۸   (۱ ۲ ۰)
تعداد کل کاربران : 17135
کاربران آنلاین :     15
کلیه حقوق و امتیازات متعلق به مرکز تحقیقات زن و خانواده می باشد.
Wrc.ir © 1380 - 1397