آموزش تک جنسیتی
معصومه جيريايي شراهي

مقدمه
    مفهوم آموزش تک جنسیتی در سال های اخیر بحث مورد توجه ای شده و در رسانه های گروهی حداقل در بسیاری از کشورهای اروپایی مورد بحث قرار گرفته است. تفسیر جدید این مفهوم این است که به دختران و پسران آزادی بیشتری داده شود. مطابق این تفسیر آموزش تک جنسیتی برای دختران فضایی فراهم می کند تا اعتماد به نفس شان را ارتقاء دهند و پسران را تشویق می کند تا بدون نگرانی در مورد اینکه دیگران چطور در مورد آنها فکر می کنند به عنوان یک یادگیرنده سخت تر فعالیت کنند (ایی سی آ،2010). آموزش تک جنسیتی بیشتر به آموزش عمومی (آموزش در مدارس ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان  و نه آموزش عالی) اشاره دارد که در آن دختران و پسران در مدارسی تحصیل می کنند که اعضای آن منحصراً همجنس خودشان هستند (میل و همکارن، 2005). با این وجود بحث هایی هم در مورد آموزش تک جنسیتی در آموزش عالی وجود دارد که اشاره خواهد شد. تعریف آموزش تک جنسیتی شامل مدارسی هم که در آن دو جنس از امکانات آموزشی یکسان اما کلاس های جدا استفاده می کنند نیز می شود؛ اما مدارسی که دو جنس را فقط در برخی موضوعات درسی در کلاس های جدا قرار می دهند، تک جنسیتی محسوب نمی شوند (دپارتمان آموزش آمریکا، 2008).  
     گسترش کنونی آموزش مختلط سنت دیرینه ای در کشورهای اروپایی نیست. ایده اصلی آموزش مختلط این است که به هر دو جنس امکان دسترسی برابر به آموزش داده شود تا برابری جنسیتی ارتقاء یابد. آموزش مختلط در بسیاری از کشورهای اروپایی- بجز در کشورهای اسکاندیناوی- بعد جنگ جهانی دوم مطرح شده است (حتی در کشورهایی همچون یونان، اسپانیا، استرالیا و پرتغال از دهه 1970 به بعد مطرح شده است). اگرچه امروزه آموزش مختلط به عنوان یک اصل آموزشی در بیشتر کشورهای اروپایی در نظر گرفته می شود، در حقیقت سنتی است که با کمی تفاوت در کشورهای مختلف به 35 تا 60 سال قبل برمی گردد (ایی سی آ،2010).

مدارس تک جنسیتی
    مدارس تک جنسیتی فقط در 7 کشور اروپایی وجود دارد. اکثر مدارس عمومیِ تمام سطوح و در تمام کشورهای اروپایی مختلط هستند. تعداد مدارس تک جنسیتی عمومی در کشورهایی هم که دارای  چنین مدارسی هستند، متغییر است. مثلاً در اسکاتلند یکی، در والس 7تا، در مالتا 25 تا، در ایرلند شمالی 77 تا، و در انگليس بیش از 400 تا مدرسه تک جنسیتی عمومی وجود دارد. در یونان هم 27 دبیرستان تک جنسیتی پسرانه وجود دارد (همان).
    آموزش مختلط در بسیاری از کشورها به عنوان یک اصل آموزشی در نظر گرفته می شود و در واقع اجباری است تا آموزش عمومی بهبود یابد. در ایرلند و انگليس وقتی در مورد تغییر شرایطِ نواحی محلی تصمیم گیری می شود، والدین خواستار آموزش تک جنسیتی هستند. شگفت اینکه در این دو کشور سنتی مسلم مبنی بر بهتر بودن مدارس تک جنسیتی وجود دارد. بویژه در ایرلند میان انتخاب های تحصیلی و مدارس تک جنسیتی همپوشی زیادی وجود دارد. البته گزارش ها حاکی از کم شدن تعداد چنین مدارس در ایرلند است  و در حال حاضر سیاست آشکار ایرلند ارتقاء مدارس مختلط است. این سیاست دغدغه بلژیک و اسپانیا نیز محسوب می شود .  در لهستان، در سال 2006 وزارت آموزش و پرورش به گسترش مدارس تک جنسیتی در سیستم آموزش عمومی تمایل نشان داد و مؤسسه های آموزشی تشویق می شدند که برنامه های کار آموزی معلمان را بهبود دهند و پژوهش هایی در مورد اثربخشی مدارس تک جنسیتی صورت دهند (همان) .در برخی کشورها مدارسی وجود دارند که تک جنسیتی نام دارند اما تمایلی به بهبود این فرم آموزش ندارند (فقط اسم مدارس تک جنسیتی را یدک می کشند) (همان). مطالعات نشان می دهد مدارس تک جنسیتی حتی گاهی بیشتر از مدارس مختلط جنس گرا هستند (کليشه هاي جنسيتي در آن ها حاکم است). دلایل این امر می تواند این باشد که علاوه بر جنسیت متغیرهای بسیار دیگری بر جنس گرایی در کلاس درس اثر می گذارد از جمله ترکیب جنسیتی و موضع سیاست آموزشی. لی مارکس و بیر (1994) در آمریکا مدراس متوسطه (هم تک جنسیتی ها و هم مختلط ها) را مطالعه کردند و 3 نوع جنس گرایی را شناسایی کردند. از نظر آنها مسأله آورترین نوع جنس گرایی در فضاهای تک جنسیتی است که البته کمتر در مدارس پسرانه و بیشتر در مدارس دخترانه تشویق می شود.  جنس گرایی در مدارس مختلط کمتر وجود دارد و معمولاً به صورت تسلط جنسیتی یا تبعیض جنسیتی و به خصوص در حوزه برنامه درسی است (هوجز پرسل و همکاران، 1999).
    اگرچه مدارس تک جنسیتی عمومی در بسیاری کشورها متداول نیستند اما در بخش خصوصیِ بیشتر کشورها چنین مدارسی وجود دارند. بودجه این مدارس در برخی کشورها از کمک های مالی دولتی و در برخی دیگر کاملاً توسط بخش خصوصی تأمین می شود. در بیشتر کشورها این مدارس تک جنسیتی مذهبی-اند. فقط تعداد کمی از کشورها علت اصلی تأسیس چنین مدارسی را اهداف آموزشی معرفی کرده اند (علت اصلی همان مذهب است).  در دانمارک و بریتانیا ( قسمت اسکاتلند) گزارش شده است که تشکیل محیط-های آموزشی تک جنسیتی برای خنثی کردن مشکلات رفتاری است (ایی سی آ،2010).
    در سطح بین المللی، اثرات آموزش تک جنسیتی متفاوت ظاهر می شود. در انگليس، یک تیم پژوهشگر شواهدی برای کم تر بودن کلیشه های جنسیتی در موضوعات مدارس راهنمایی تک جنسیتی یافتند؛ اما در دبیرستان اینطور نبود. در استرالیا، مدارس تک جنسیتی خصوصی برای موفقیت دختران بهتر بودند، ولی هیچ مزیتی برای مدارس تک جنسیتی در ایرلند نبود. در کنیا دختران در مدارس مختص خود دسترسی راحت تری به منابع علوم طبیعی مثل میکروسکوپ و تجهیزات آزمایشگاه داشتند تا دختران در مدارس مختلط ولی کلاس های علوم اجتماعی براي دختران مناسب نبود (هوجز پرسل و همکاران،1999).
 در مورد وجود مدارس تک جنسیتی به دلایلی همچون فرهنگ و مذهب – بخصوص در آسیا، فرهنگ کاتولیک، اسلام و هندو- امنیت بیشتر دختران، محافظت آنها از خشونت های جسمی و آزار جنسی و فرصت بیشتر برای دختران جهت شرکت در فعالیت های کلاسی اشاره شده است  (یونسکو، 2007).
   برای تشکیل مدارس تک جنسیتی چالش هایی نیز ذکر شده است؛ از جمله اینکه:
•    تفکیک جنسیتی در مدارس نیاز به صرف هزینه زیادی دارد.
•    معلمان در مدارس تک جنسیتی نیاز به مهارت های تازه ای دارند.
•    دختران و پسران در مدارس تک جنسیتی فرصت یادگیری مهارت های اجتماعی را از دست  می دهند.
•    در مدارس تک جنسیتی کلیشه های جنسیتی افزایش می یابد.
•    در صورتی که مدارس دخترانه و پسرانه جدا باشند، خانواده هایی که از دو جنس فرزند دارند، وقت و انرژی بیشتری برای فعالیت های مدرسه ای فرزندان شان باید صرف کنند (همان).
کلاس های تک  جنسیتی
    اگرچه مدارس تک  جنسیتی به ندرت وجود دارند اما کلاس های تک جنسیتی در بسیاری از مدارس مختلط  کشورهای اروپایی وجود دارند. موضوع متداول کلاس های تک جنسیتی صنعت و فیزیک است.  تصمیم در مورد اینکه کدام کلاس ها تک جنسیتی باشند، به عرف بستگی دارد. در فرانسه، سوئد و لیختن‌اشتاین            کلاس های تک جنسیتی در موضوع آموزش جنسی و آموزش سلامتی به صلاحدید مدرسه یا تشکیلات آموزشی محلی برگزار مي شوند. در برخی مدارس ابتدایی برای مدت کوتاهی از روز دختران و پسران را از هم جدا می کنند؛ ایده اصلی این جداسازی این است که  فضای بیشتری به دختران و پسران داده شود. در سال های 1970 و 1980، نقش های جنسیتی اجتماعی دلیلی برای جداسازي دختران و پسران در برخی موضوعات درسی در مدارس بود اما امروزه ملاحظات بیولوژیکی هم دلیلی برای این تفاوت است.  به هر حال کلاس های تک جنسیتی ابتکار جدیدی نیست و در حال حاضر رغبت برای چنین کلاس-هایی تغییر کرده است (ایی سی آ،2010).
آموزش تک جنسیتی در آموزش عالی
    در ایالات متحده آمریکا از منافع دانشکده های تک جنسیتی در مقابل دانشکده های مختلط بسیار بحث شده است. دانشکده های تک جنسیتی در اصل به این دلیل ایجاد شد که زنان از ورود به نهادهای آموزش عالی منع می شدند. در 1960، 300 دانشکده اختصاصی زنان در ایالات متحده آمریکا وجود داشت. در 1992 تعداد این دانشکده ها کم شد (حدود 5/6 درصد کل دانشکده ها).
در مورد مزایای آموزش عالی تک جنسیتی نظرات مختلفی ارائه شده است؛ از جمله زنانی که در دانشکده-های تک جنسیتی درس خوانده اند:
•    نسبت به زنانی که در دانشکده های مختلط درس خوانده اند عزت نفس بالاتری دارند.
•    به مشاغلی تمایل دارند که کلیشه های جنسیتی کمتری دارند.
•    بیشتر درگیر فعالیت های دانشکده می شوند.
•    بیشتر وارد تخصص های مثل داروسازی و علوم طبیعی (که در گذشته مردانه تلقی می شدند) می-شوند.
•    حقوق بالاتر دریافت می کنند و سطح بالاتری از رتبه شغلی را به دست می آورند.
•    برنامه های دانشگاه خود را قوی تر ارزیابی می کنند تا هماتایان آنها در دانشکده های مختلط.
•    میزان ترک تحصیل کمتری از زنان در دانشکده های مختلط دارند (هوجز پرسل و همکاران،1999).
مؤخره:
    در پایان اشاره می شود که حمایت از آموزش تک جنسیتی در غرب بیشتر معطوف به مزایای حاصله برای جنس مؤنث است. به عبارت دیگر گرچه در گذشته عامل مذهب و فرهنگ نقش مهمی در توجه به آموزش تک جنسیتی داشت اما امروزه آموزش تک جنسیتی به عنوان انتخابی که فرصت ها و مهارت های دختران را جهت برابری جنسیتی ارتقاء می دهد، لحاظ می شود. آموزش مختلط در سیستم مدارس عمومی در کشورهای اروپایی از حدود 50 سال قبل به عنوان قدمی به سوی برابری در نظر گرفته  شده است و لذا بحث مجدد از محیط های آموزشی تک جنسیتی، در این کشورها با انتقادات زیادی روبه رو می شود؛  به علاوه نتایج پژوهش هايي که در غرب پيرامون اثرات مثبت تفکیک دو جنس در آموزش صورت گرفته است مختلف و لذا مورد تردید است. از سوی دیگر تحليل هزینه فایده نیز از عوامل بی رغبتی اين کشورها به آموزش جنسیتی مي باشد. از اين منظر  بنای ساختمان های جدید، دو برابر شدن هزینه امکانات رفاهی، دو برابر شدن کادر آموزشی با مصالح مالی مغایرت دارد.  با توجه به اين مسائل کارشناسان غرب در نهایت مدل ترکيبي را به عنوان مدلي که مزاياي آموزش مختلط و آموزش تک جنسيتي را دارد اما محدوديت هاي آنها ندارد، توصیه می کنند.


منابع
Hodges Persell، Caroline & else (1999). Gender and Education in Global  Perspective.  Janet Saltzman Chafetz (Ed). Handbook of the Sociology of  Gender. (407-440). Texas: Spring.
Fred Meal & else(2005). Single-Sex Versus Coeducational Schooling. US: Department of Education. (this report is available on www. ed.gov/rschstat/eval/other/single-sex.)
Education Audiovisual and Culture Executive Agency (EACEA) (2010). Gender Differences in Educational Outcomes. England : EACEA. (this document is available on www.eurydice.org).
Departmet of Education(2008). Early Implementation of Public Single-Sex Schools. Us: Education Publication Center .(available on : www. Edpubs.org).
UNESCO (2007). Single-Sex Schools for Girls and Gender Equality in Education .Bangkok: UNESCO.