گزارش همایش تداخل اشتغال و تربیت در هامبورک آلمان
فریبا علاسوند

هدف اصلي از دعوت، شرکت و سخنراني در همايش «تداخل اشتغال و تربيت فرزند» در تاريخ دوم اکتبر بود که به تدبير گروه بانوان مرکز اسلامي هامبورگ برپا گرديد. پيشتر با فراخوان و سفارش مقالات در محورهاي مرتبط از فعالان و دانشگاهيان کوشش به عمل آمد تا بر غناي علمي همايش افزوده گردد. بنا به گفته برخي حاضران آلماني تبار، اين موضوع بسيار مهم است و در اين باره مجلات و کتب زيادي در آلمان تأليف مي‌شود؛ مجلاتي که به ويژه به بررسي وضعيت کودکاني مي‌پردازند که به دليل اشتغال تمام وقت مادرانشان در جامعه آزاد آلمان، شرايط نامطلوبي از نظر اخلاقي و روحي دارند. گفتني است اين کتب و نويسندگان آنها با واکنش منفي فمنيست‌هاي آلماني مواجه هستند.
در حال حاضر دولت‌هاي اروپايي مي‌کوشند با قوانين حمايتي متعدد از مادران شاغل حمايت کنند. براي مثال در اطريش اگر زني بخواهد از دو سال مرخصي استفاده کند در يک پايه حقوقي خاص،  چهارصد يورو دريافت مي‌کند و اگر بخواهد يکسال يا شش ماه مرخصي داشته باشد به ترتيب ششصد و هشتصد يورو دستمزد مي‌گيرد. در آلمان نيز اخيرا قانوني به تصويب رسيده که بر اساس آن مادران با ده روز کار مي‌توانند شاغل بوده و از مزاياي متعدد اشتغال بهره‌مند شوند. حمايت از «مادري» در اين کشورها بيشتر به هدف جلوگيري از رشد منفي جمعيت صورت مي‌گيرد.
  در نیمروز اول همایش، چهار مقاله به صورت خلاصه ارايه شد و بخش صبح نشست با سخنراني اينجانب به پايان رسيد. در نیمروز دوم، دو کميته تخصصي و سخنراني امام مرکز، حجت‌الاسلام دکتر رمضاني برگزار شد؛ کميته بررسي‌هاي اسلامي درباره اشتغال زنان و تربيت فرزند به رياست بنده و کميته تربيتي و روانشناسي با رياست خانم لنسل از اطريش. وي بانويي مسلمان با تخصص بيولوژي است که به دليل ضرورت‌هاي پيش آمده پس از مسلماني‌اش همت خود را بر آشنايي با روند تربيت اسلامي به منظور تربيت ديني فرزندانش قرار داده و خود در اين باره مقاله‌اي را به همراه دخترش تهیه کرده بود.  در کميته بررسي‌هاي اسلامي... اکثر مباحث به مسايل و راهکارهاي تربيتي معطوف گرديد و بحث‌ها نشان داد که بيشتر مشکلات خانواده‌هاي مسلمان در جامعه اروپايي تربيت اخلاقي و ديني فرزندان است و خانواده‌هاي مسلمان دغدغه‌مند از شکاف نسلي معطوف به مسئله مذهب بيش از هر چيز رنج مي‌برند. گفتگوها تأييد مي‌کرد ساختار اجتماعي، القائات صريح يا پنهان  آموزشي در سطح مدارس، باورداشت‌هاي خانواده‌ها و همگان را به فردگرايي و جلوگيري از سلطه خانواده در زيست اخلاقي سوق مي‌دهد. انتخاب‌هاي متعدد بر مبناي آزادي فردي تنها در صورتي محدود مي‌شود که نظم نيرومند مقررات اجتماعي را تهديد کند و به انتظام شهري آسيب بزند.
قابل ذکر است خانواده‌هاي مسلمان بيشتر در اين‌باره تحت فشار هستند و به طور مداوم از فرزندان آنها خواسته مي‌شود تا در صورت احساس فشار از طرف والدين مبني بر رفتار اسلامي به نهادهاي حمايت اجتماعي اطلاع دهند. اين در حالي است که ماندن فرزندان در کنار خانواده‌هايشان پس از 18 سالگي تابو وخودداري از برقراري روابط جنسي اختلال محسوب مي‌شود. آموزش جنسي در مدارس به صورت رسمي از يازده سالگي اجباري است و دختران و پسران پس از طي اين دوره به اردوهاي مختلط برده مي‌شوند. اگر چه خانواده‌ها مي‌توانند درخواست کنند اتاق فرزندانشان جدا باشد ولي فرزند بايد نگاه‌هاي تمسخر آميز اطرافيان را تحمل کند.
گفتني است نظم اجتماعي قوي در اين کشور امنيت زنان و کودکان و ساير گروه‌هاي آسيب پذير را تأمين کرده کرده است اما در عين حال خيابان‌هاي خاص که مملو از قمارخانه، خانه‌هاي فساد، مشروب‌فروشي‌ها و... است به گفته راهنمايان توريستي محل ارتکاب جرايم بي‌شمار است. براي مثال در يکي از اين خيابان‌ها در شهر هامبورگ سه مقر پليس وجود دارد که خود حاکي از زمينه‌هاي جرم در اين محل است.
اغلب مسلمان‌ها در اين کشور مي‌کوشند تجمع ديني خود را حفظ کنند. اين مهم به وسيله برگزاري مراسم آييني خانوادگي، قومي، جشن‌هاي مذهبي، برگزاري جلسات دعا و نيايش، برپايي نمازهاي جمعه و جماعت، نشست‌هاي علمي و فرهنگي و در مواردي انجام فعاليت‌ها يا واکنش‌هاي سياسي محقق مي‌شود. مسجد در اين کشورها براي مسلمانان معنا و جايگاه ارزشمندي دارد و شاهراه مسلماني  و ارتباط‌هاي پاک اجتماعي به حساب مي‌آيد که فهم و عمل اسلامي در آن براي نسل جديد باز توليد مي‌شود.
به گفته بانواني که در نشست‌هاي تربيتي روزهاي بعد بيان داشتند زندگي مهاجران وضعيت خاصي دارد. اگر سطح تحصيلات و ساير توانمندي‌هاي آنان پايين باشد در بدو ورود، مردان غالبا بيکار مي‌مانند و همسران يا دخترانشان راحت‌تر در مشاغل رده پايين مانند کار در منازل به کارگمارده مي‌شوند. اين مسأله در جاي خود يک آسيب جدي است به ويژه در کشوري مانند آلمان که سخت‌کوشي يک معيار مهم براي جذب حمايت‌هاي اجتماعي و جلب رضايت دولت است.
از نظر قانوني يادگيري زبان براي کساني که اقامت اين کشور را به دست مي‌آورند لازم است که البته هزينه بالايي هم دارد و براي آن هم بايد تلاش زيادي به خرج داد. فارغ‌التحصيلان دبيرستان‌ها فورا نامه‌اي جهت تعيين تکليف دريافت مي‌کنند مبني بر اين‌که آيا تصميم دارند به دانشگاه بروند يا مي‌خواهند کار کنند که در صورت دوم بايد در مراکز فني و حرفه‌اي به صورت رايگان تعليم ببينند و الزاما هم بايد در همان رشته به کار مشغول شوند و دولت دو بار براي يک فرد هزينه نمي‌کند. اين مسائل در جاي خود جزو امتيازات برنامه‌ريزي اجتماعي است اما در عين حال افراد در اين سيستم نيرومند نظم بخشي که به طرز فراگيري مهندسي شده است نمي‌توانند فرديت خود را از نظر ديني و نژادي و قومي به راحتي حفظ کنند و اگر هم نسل اولي‌ها از پس اين امر برآيند فرزندان آنها ديري نمي‌پايد که در جامعه آلمان ذوب مي‌شوند . به عبارت ديگر افراد زمان زيادي براي دروني کردن سنت‌هاي خود در اختيار ندارند. براي همين مسلمان‌ها به‌ويژه افغان‌ها و ترک‌ها که پاي بندي بيشتري به دين نشان مي‌دهند در تربيت ديني فرزندانشان با مشکلات زيادي مواجه هستند و ميان آنها و فرزندانشان اين نظم اجتماعي فاصله انداخته است.
 ايرانيان نيز در بدو ورود از ديدن اين سيستم‌سازي و روند انتظام اجتماعي که انسان‌ها را خيلي سريع در فضاهاي اقتصادي و اجتماعي جاسازي مي‌کند شگفت زده مي‌شوند و اولين چيزي که به ذهنشان مي‌رسد کارآمدي اين‌گونه نظام اجتماعي است. جالب است جواناني که اگر در کشور خودشان ايران مانده بودند تا سي سالگي توقع داشتند اطرافيان به آنها پول و کمک، وجاهت و اعتبار برسانند و خانواده، دولت و اجتماع را عامل ناکامي خود مي‌دانند در اين جامعه بدون کمترين ناراحتي و نق زدن سر در گريبان سخت کوشي نهاده، درس خوانده و کار مي‌کنند! جواناني که با مدرک تحصيلي قابل توجه در فروشگاه‌ها مشغولند و از عالم و آدم بابت اين موقعيت شاکي نيستند بلکه از عقلانيت اين نظام که آنها را بيکار نگذاشته و فهم اجتماع که اين مشاغل را رده پايين نمي‌داند خيلي هم راضي‌اند. روشن است که نظام ارزش‌گذاري اجتماعي و برنامه‌ريزي حکومتي در تلاشگري و تمايل افراد به انتخاب مشاغل تأثير دارد اما مسئله اين است که برخي ايرانيان در وطن خود توقع بيشتري از ديگران دارند تا از خود و ترجيح مي‌دهند بيشتر گلايه کنند تا کار!  بديهي است پيشرفت همه جانبه با همکاري ملت و حکومت دست يافتني است.
مسلماناني که در اين کشور زندگي مي‌کنند مانند ساير کشورهاي اروپايي کوشش زيادي به منظور حفظ اسلاميت خود و فرزندانشان به خرج مي‌دهند اما کم نيستند زناني که در بدو ورود خانواده‌شان به اين کشورها با ميل همسرانشان به عياشي به ويژه تمايل به مصرف الکل مواجه شده و خيلي زود در معرض طلاق قرار مي‌گيرند. افسردگي ناشي از تنهايي و مشکلات رفتاري که يا والدين و يا فرزندان را در بر مي‌گيرد از مسايل رايج در ميان مهاجرين است که به وضوح از مشاوره ها معلوم مي‌گردد. اين فرآيند ابتدا با مرعوب شدن افراد در برابر نظم اجتماعي، فضاسازي رفاه محور و تسهيل‌گر، حمايت‌هاي گسترده اجتماعي و برق خيره‌کننده ظواهر مادي شروع مي‌شود و تا فروپاشي نهاد دلچسب و شرقي خانواده‌هاي مسلمان پيش مي‌رود.
در کنار تمام اين تغييرات نه چندان خوشايند بسيارند خانواده‌هاي مسلمان ايراني، عرب، افغان، ترک،کرد و حتي آلماني که به زيبايي و صد البته با تلاش بسيار تماميت ديني خود را حفظ مي‌کنند. اگر چه جامعه‌هاي سکولار با تمام نهادهاي نيرومندش دين را از ساحت اجتماعي بيرون کرد و افراد براي دينداري بايد هزينه زيادي پرداخت کرده، براي اجراي شعاير دايما در زمان و مکان خاص محدود شوند ولي اسلامي زندگي کردن براي اين خانواده‌ها امکان پذير است و اين افراد براي تمام کساني که در کشورهاي اسلامي براي دين گريزي صد بهانه برپا مي‌کنند حجت هستند.
خانم لنسل در اين رابطه سخن عميقي بر زبان آورد. وي گفت من در سال 1985 مسلمان شدم. در همان موقع دريافتم که بزرگ کردن فرزند به طرز اسلامي در اين جامعه کار بسيار سنگيني است که بايد تمام وقت خود را به آن اختصاص دهم. براي همين از کار خارج از خانه فاصله گرفتم و به اين کار مهم در خانه مشغول شدم. وي مي‌گفت تعجب مي‌کنم که گاهي زنان در پاسخ اين سؤال که چه کار مي‌کنيد؟ مي‌گويند هيچ کار، خانه‌دار! آيا بزرگ‌کردن فرزند و تربيت او کار بزرگي نيست؟!