ورود
عضویت
دیدگاه
 
تاریخ بارگذاری: 1396/8/10
تعداد بازدید: 2333
 
مقدمه‌ای بر مطالعات تطبیقی و کارکردگرایانه ظرفیت‌های خاص «اربعین» و «خانواده» در افق حرکت به سوی تمدن‌سازی


* مصاحبه‌کننده: اين واقعيت که بسياري از شعائر و آرمان‌هاي ما به صورت محسوس و ملموس در اربعين حسيني به نمايش درمي‌آيد، ما را به اين انديشه واداشت که آيا اربعين ظرفيت تمدن‌سازي نوين اسلامي براي زمينه‌سازي ظهور را دارد يا خير. اساساً تمدن از دل نهاد خانواده شکل مي‌گيرد؛ از اين رو مشتاقيم از سويي ما را با وجه ارتباطي خانواده و تمدن اسلامي آشنا کنيد و از سوي ديگر، به ارتباط آن با ظرفيت عاشورا و اربعين بپردازيد؛ يعني ارتباط بين چند حلقة «عاشورا» و «اربعين»، «خانواده» و «تمدن نوین اسلامی».

ضرورت اجتناب از افزودن ابعاد غیرواقعی به زیارت اربعین
** حجت‌الاسلام والمسلمين زيبايي‌نژاد: به عنوان مقدمه نکته‌ای را عرض کنم و آن این‌که من خوف دارم که این مناسبت‌ها تحت سیطره فضای تبلیغی به معنای بد آن قرار گیرد و بار اضافه‌ای بر دوش این مناسبت‌ها بگذاریم. روایتی وجود دارد که از آن استحباب زیارت اربعین به دست آمده است؛ البته دو احتمال دربارة زیارت اربعین وجود دارد؛ یکی زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام در روز اربعین و دیگری خواندن زیارت اربعین است که در مفاتیح آمده است. در عین حال، بین این دو شاید احتمال اول، قوی‌تر باشد.
آموزه‌هایی هم در مورد خود امام حسین علیه‌السلام و عاشورا داریم که قوی‌تر از آموزه‌های اربعین است. یک‌سری آموزه‌های دیگر هم داریم که بر «تولّی» و «تبرّی» تأکید دارند. وقتی این سه آموزه را به هم پیوند می‌دهیم، می‌توانیم به یک استنتاج برسیم.
اما من خوف دارم که اتفاقاتی که در جریان مسجد جمکران به وقوع پیوسته است، درباره زیارت اربعین هم تکرار شود؛ مثل این‌که از یک حدیث و خوابی که معلوم نیست به کجا بند است و شخصیتی که وجود تاریخی‌اش محل تردید است و خواب امام زمان را دیده و ایشان او را به ساختن مسجدی امر کرده‌اند، به یک نکته عطف برسیم. کدام علم و کدام روش علمی ما را به اینجا رسانده است؟ من می‌ترسم که نگاه‌های عمل‌گرایانه‌ای که بر اساس آنها دائماً می‌خواهیم مفاهیمی مقدس درست کنیم، ما را دچار چالش کنند. یک دفعه چاهی پیدا می‌شود؛ یک دفعه محراب مسجد جمکران را به ضریح تبدیل می‌کنند که اگر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی نبود، معلوم نبود چه اتفاقی می‌افتاد. قدر متیقن دربارة مسجد جمکران آن است که مسجدی است که به قصد خیر ساخته شده است؛ به قصد این ساخته شده است که در اینجا به امام زمان علیه‌السلام توجه ویژه‌ای شود.
ما برای برخی امور تقدس‌هایی را تولید می‌کنیم که به صورت معتبر از معصوم به ما نرسیده است. ممکن است شما اگر مثلاً سیصد سال پیش به مسجد جمکران می‌رفتید، خیلی مهم نبود، ولی الآن این امر به یک نقطه عطف مهم تبدیل شده است. آیا واقعاً ثواب نماز خواندن در مسجد جمکران از ثواب نماز خواندن در مسجد محله‌مان بیشتر است یا ادله‌ای که می‌گوید ثواب نماز خواندن در مسجد محله چند برابر مساجد دیگر است، در اینجا هم ساری و جاری باشد. آیا مسجد جمکران امامزاده است و زیارت آن ثوابی مشابه با زیارت حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها دارد؟ بله، بزرگانی در اینجا نماز می‌خواندند و هر جا که اجتماعی از آدم‌های خوب شکل بگیرد، عنایت خدا بیشتر خواهد بود. نظر من این است که سعی نکنیم پیرایه بچسبانیم و مسئله دینی درست کنیم. اربعین یک اهمیت تربیتی، اجتماعی و سیاسی و ... برای ما دارد که روی این‌ها باید سرمایه‌گذاری کرد و اشکالی ندارد، ولی تقدس اضافی برای آن درست نکنیم. ما باید درباره همان متن آیه و حدیث و هر چیز معتبری که وجود دارد، تأمل کنیم و از خودمان حرف در نیاوریم.

ظرفیت‌های اربعین بر اساس نگاه کارکردگرایانه
 اما می‌توان با نگاه کارکردگرایانه به اربعین نگاه ‌کرد؛ به این معنا که بدون آن‌‌که تقدسی مازاد بر مأثورات دینی بر اربعین بار کنیم، اربعین می‌تواند ظرفیت‌هایی برای ما داشته باشد. بله، استحبابی درباره زیارت اربعین در روایات ذکر شده است که اگر منظور زیارت امام حسین علیه‌السلام در روز اربعین باشد، این امر می‌تواند مبنایی برای ما باشد. به همین ترتیب، دربارة پیاده‌روی بین نجف و کربلا ممکن است در آداب زیارت گفته شده باشد که قدم‌ها را آهسته بردار تا زیارت شما ثواب بیشتری داشته باشد. اگر این‌ها را بر زیارت امام حسین علیه‌السلام تطبیق دهیم، مسئله دیگری است.

اجتماع بر محور تقوا و ویژگی مصونیت‌ساز این اجتماع
درباره اربعين، دسته‌اي از روايات استحباب زيارت اربعين را مي‌رسانند که به احتمال قوي، منظور زيارت بارگاه امام حسين علیه‌السلام در روز اربعين است؛ گرچه صرف خواندن زيارت اربعين هم احتمال ديگری است. در حقيقت، آموزه‌هاي نهفته در سيرۀ خود امام حسين علیه‌السلام و عاشورا قوي‌تر از آموزه‌هاي اربعين است. در هر حال، به دليل استحباب احتمالي زيارت بارگاه اباعبدالله علیه‌السلام در روز اربعين، در آن روزها اجتماع بزرگي با چند ويژگي پديد مي‌آيد که نخستين آنها محوريت تقوا در آن است. چنين اجتماعاتي تا حد زيادي مصونيت ايجاد مي‌کنند. فضاي مسجد مناسب با تيپ خاصي از آموزه‌ها و براي دگرگوني فرهنگي خاصي است؛ مثلاً برگزاري روضه در فرهنگ‌سراها و کافه‌ها دلچسب نيست. حتي گاهی انسان در نمازخانۀ مرتب و خوبي که در فضايي مدرن ساخته شده است، احساس غربت مي‌کند؛ اما در مسجدي ميان چندين مغازه، احساس راحتي دارد و فضايش را متناسب با معنويت مي‌بيند. حرکت زيارتي اربعين، فضايي معنوي و زير لواي تقوا و با قصد قربت مي‌آفريند و مي‌تواند حامل پيام‌هاي مثبت باشد.

تجلّي کارکرد تربيتي «تولّي» و «تبرّي»
ويژگي دوم اجتماع اربعين، تجلي کارکرد تربيتي «تولّي» و «تبرّي» است. هر تقوايي ضرورتاً همراه تولي و تبري نيست. «تولّي» و «تبرّي» يعني قرار دادن خود روي ريلي که به صراط مستقيم مي‌رود. جمعيتي که افزون بر وجود تقوا، زير علَم امام حسين علیه‌السلام و تولّي به اولياي خدا و تبرّي از دشمنان خدا جمع شود، آسان‌تر شکل مي‌گيرد. هر اجتماعي که به غير محوريت تقوا و اهل ‌بيت علیهم‌السلام شکل گيرد، ترسناک است؛ چنان‌که مي‌بينيم هميشه سپاه و بسيج در ورزشگاه‌ها هستند تا نکند مزاحمتي براي کسي پيش آيد يا جريان‌هاي سياسي يا غيراخلاقي شکل گيرد. اين ترس درباره اجتماعات اسلامي کمتر است؛ مگر اين‌که اشخاصي آن را خراب کنند و کسي با غير قصد قربت در آن حاضر شده باشد.

نادیده گرفته شدن تمایزهای قومی و جمع‌شدن افراد مختلف در کنار یکدیگر
يکي ديگر از ويژگي‌هاي راهپيمايي اربعين افراشته‌شدن پرچم «لا اله الاّ الله» و ناديده گرفته شدن مليت‌ها در آن است. سومين خصوصيت اين فضا، امکان با هم بودن افراد در مدتي طولاني است؛ با هم بودن نيمه‌پايدار، نه لحظه‌اي. ويژگي ديگر آن است که در اين اجتماع، محبت و شفقت در جريان است. در آنجا روحيه‌ها تلطيف و رابطۀ عاطفي مسلمانان با يکديگر بيشتر مي‌شود. در آنجا برخي گريه مي‌کنند و از زائران مي‌خواهند از غذاي آن‌ها بخورند؛ برخي‌ هم به زائران ميوه و آب مي‌دهند؛ يعني در اين اجتماع، عاطفه موج مي‌زند و قساوت قلب‌ها فرومي‌ريزد. در آنجا، لبخند چاشني اشک است؛ يعني مردم براي عزاداري غمگين هستند و در راه ذکر مي‌گويند و اشک مي‌ريزند، ولي در بازگشت خوشحال‌اند.

تأثیر تربیتی زیارت‌ اربعین به صورت خانوادگی
با تمام اينها، حرکت فعلي براي زيارت اربعين فردگرايانه است، نه خانوادگي. تجربه نشان داده است که حتي اردوي دو سه روزۀ دانش‌آموزي، اگر همراه مادران دانش‌آموزان برپا شود، فرزند و مادر را به يکديگر نزديک‌تر مي‌کند. مي‌توان زير علم امام حسين علیه‌السلام خانواده را هم گرد هم آورد و نه تنها فرد را. ايتاليايي‌ها مي‌گويند در خانواده‌اي که دسته‌جمعي عبادت شود، طلاق رخ نمي‌دهد. پيوندهاي خانوادگي در خانواده‌اي که مجلس هفتگي روضه داشته باشد و افرادش به صورت خانوادگي در پيشگاه خداوند تضرع کنند، تقويت مي‌يابد. حتي مي‌توان بين شبکۀ امت و اربعين هم پيوند برقرار کرد.

ظرفیت ویژه مجالس امام حسین علیه‌السلام برای تبلیغ دین
ظرفيت معرفي اهل‌ بيت علیهم‌السلام و سيرۀ ایشان، بيش از ظرفيت اسلام فقاهتي و شريعتي است. اسلام شريعتي اهل حلال و حرام است و بايد هم این‌طور باشد؛ اما در تبليغ دين و گفتمان ديني بايد بر مفاهيم مهم‌تر تمرکز کرد. علَمي که در معرفي اسلام، بر نماز و روزه و خمس و... تأکيد خاص مي‌کند، نسبت به علَمي که به نام اهل ‌بيت علیهم‌السلام بوده و دربرگيرندۀ معرفت، غيرت، محبت، ايثار و ديگر عناصر انساني است، موفقيت کمتري در جذب افراد دارد. علَم دوم، پس از جذب افراد، آهسته ‌آهسته احکام ديني را هم بيان مي‌کند. علَم امام حسين علیه‌السلام کشش ويژه‌اي دارد و مي‌توان در مجالس عزاداري ايشان، کم کم مطالب ديگر را هم بيان کرد؛ يعني در مجلس امام حسين علیه‌السلام حتي مشروب‌خور هم مي‌آيد و نبايد جلوي وي را گرفت و مثلاً همين که در ذکر مصيبت بشنود که امام حسين علیه‌السلام ظهر عاشورا جنگ را قطع کرد و با اين‌که در معرض تير و ترکش بود، به نماز ايستاد، تأثيري اجمالي بر او دارد. در جبهۀ جنگ ايران و عراق هم برخي افراد نمازخوان نبودند، اما بامعرفت بودند و در عمليات‌ها شرکت می‌کردند و فضاي جبهه برخي از آن‌ها را هم نمازخوان کرد. مجلس امام حسين علیه‌السلام حتي براي مسيحي و سني و زيدي هم کشش دارد. حتي مي‌گويند فرهنگ عزاداري براي امام حسين علیه‌السلام بر واتيکان هم تأثير گذاشته و آن‌ها هم روضه‌خواني براي حضرت عيسي علیه‌السلام را آغاز کرده‌اند.
عاشورا با عناصری مثل انقلابي‌گري، ايثار و مظلوميت، زيبايي‌ها را در خود جمع کرده و مظهر غلبۀ زيبايي بر زشتي‌ شده است؛ زشتي شمر، عمر و ... در يک سو سنگيني مي‌کند؛ اما در آخر، تربت کربلا معطر مي‌شود؛ چون قطرۀ خون انسان نيک غلبه دارد. شايد در ماجراي خلقت آدم، ملائکه تصوير اتفاقات کربلا را در ذهن داشتند که گفتند «أَ تَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاء»  و شايد معناي پاسخ خداوند به آن‌ها، غلبۀ زيبايي بود. اين غلبۀ زيبايي بر زشتي در ماجراي عاشورا، مي‌تواند بر زندگي ما هم تأثير بگذارد. مي‌توان با گرد هم آوردن خانواده زير لواي اربعين، زشتي اختلافات و مشکلات را مغلوب پيوند مجدد و محبت و ارتقاي خانواده کرد. اگر اين کار در خانواده‌اي صورت گيرد، کليت اين آيه شامل آن خانواده هم مي‌شود: «فِي بُيوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَن تُرْفَعَ وَ يُذْکَرَ فِيهَا اسْمُهُ يسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالغُدُوِّ وَ الآصَالِ رِجَالٌ لا تُلْهِيهم تِجارَةٌ و لا بَيعٌ عَن ذِکْرِ اللّه» ؛ گرچه مصداق کامل اين آيه خانوادۀ اميرالمؤمنين علیه‌السلام است. بايد زير علَم امام حسين علیه‌السلام متعهد شويم که حواس‌مان به هم باشد و به مشکلات يکديگر بي‌اعتنا نباشيم. در فرآيند حل مشکل افراد، ظرفيت‌هاي عاطفي بيشتر می‌شود و بر اثر آن، پيوندها قوي‌تر مي‌گردند.

پیشنهاد راه‌اندازی راه‌پیمایی مجازي اربعين
من پيشنهاد مي‌کنم که اربعين مجازي هم راه بيفتد؛ يعني براي افرادي که نتوانستند در راهپيمايي واقعي شرکت کنند، راهپيمايي مجازي درست کنيم و از طريق آن، افراد در يک هفتة پياده‌روي اربعين، همراه کاروان باشند. در اين شبکۀ مجازي مي‌توان از افراد هزينۀ کاروان و حمل و نقل را دريافت و سپس ارتباط وي را با کاروان برقرار کرد. او هر روز صبح، در زيارت عاشورا شرکت مي‌کند؛ صد لعن را با کاروانيان به گونه‌اي زمزمه مي‌کند که صداي يکديگر را بشنوند. به روضه‌خواني‌ها گوش مي‌سپرد و با افراد کاروان هم‌صحبت مي‌شود.

ظرفیت جذب غیرمسلمانان با توسعۀ شبکۀ امام حسين علیه‌السلام
به نظر من، با توسعۀ شبکۀ امام حسين علیه‌السلام حتي مي‌توان بيش از شبکۀ اسلام، غيرمسلمانان را جذب کرد. تعدادي از استادان عربستاني مي‌گفتند که در آمريکا، مسيحي‌ها هم در تک‌درس‌هاي حوزۀ علميه شرکت مي‌کنند و برخي از آن‌ها پاي ثابت عزاداري‌هاي دهۀ محرم و صفر هستند. اين‌ها ظرفيت ما هستند. اگر شبکۀ امام حسين علیه‌السلام را در دنيا پخش کنيم و در طول سال، دربارۀ چنين شخصيتي پيام بدهيم، بسياري از اين‌ها و بسياري از افرادي که دربارۀ اسلام چيزي نشنيده‌اند، مسلمان مي‌شوند؛ گرچه امروزه اسلام بسيار گسترش پيدا کرده و حتي در کشوري مثل روسيه هم تمايل به اسلام وجود دارد، اما نبايد اجازه داد که وهابي‌ها از اين ظرفيت استفاده کنند و براي حاکميت ما مزاحمت ايجاد نمایند. شيعيان منطقي‌تر و عاطفي‌تر هستند و اين فرصتي براي ماست.

* اين کارکردها را در حلقۀ خانواده و تمدن هم مي‌توان ديد و در حرکت به سوي ظهور هم مي‌توان از آن‌ها بهره برد.

کارکردهای خانواده در اسلام و رابطه آن با تمدن اسلامی
** اگر بپذيريم که تمدن اسلامي بر خانواده‌هاي سالم و پويا بنا مي‌شود، اهميت پرداختن به سلامت و پويايي خانواده را درک خواهيم کرد. اولاً بايد پيوندِ بين اعضاي خانواده محکم باشد. امروز ما با مشکل شکاف نسلي مواجهيم؛ يعني پدرها و مادرها نمي‌توانند ارزش‌ها را به نسل بعد منتقل کنند و اين نشان مي‌دهد که پيوند قوي در خانواده شکل نگرفته است. دوستي، رفاقت و مهرباني تحقق کارکردهاي اين پيوند، مثلاً انتقال ارزش‌ها، را آسان مي‌کند. دومين عنصر، لزوم عمل کردن والدين به دانسته‌هاي‌شان است. فرزندان از عمل والدين خود الگو مي‌گيرند. سومين عنصر، اهميت آموزش و تربيت است. چهارمین عنصر مال حلال و پنجمي استغفار و تضرع و دعاست. با استغفار فراوان مي‌توان به افزايش نعمت، پذيرفته‌شدن توبه و نيز وسيله قرار گرفتن فرزندان براي کمک به والدين رسيد.

کارکرد تولّي و تبرّي در تقويت پيوندهاي خانوادگی
خانواده‌اي که در مسير اهل ‌بيت علیهم‌السلام قرار مي‌گيرد، مي‌تواند از کارکرد تولّي و تبرّي در تقويت پيوندهايش بهره ببرد؛ يعني خانواده به هيئت مذهبي کوچکي تبديل مي‌شود که فضاي پايدارتري هم دارد. دليل اين‌که خانواده مهم‌ترين نهاد تربيتي است، مستمر بودن فضايش است. حال اگر فرهنگ اهل ‌بيت علیهم‌السلام در خانواده که داراي فضايي مستمر و حقيقي‌ترين نوع ارتباط بين اعضاست، وارد و حاکم شود، چقدر زيبا مي‌شود. افراد خانواده در عين حال که از هدايت و حمايت خانواده بهره‌مندند، تحت نظارت آن هم هستند؛ يعني پدري که دارد فرزندش را تنبيه مي‌کند، همان کسي است که ساعتي پيش، لقمه در دهان همين فرزند مي‌گذاشت و اين با کار معلمي که نصيحت مي‌کند، تفاوت دارد. اين حالت به دليل تعلق عاطفي والدين به فرزند است و در واقع، آن‌ها حيثيت خود را حيثيت فرزندشان مي‌دانند. اگر خانواده با اين ظرفيت تربيتي و عاطفي‌اش، به ائمه علیهم‌السلام پيوند بخورد، از محبت اهل ‌بيت علیهم‌السلام لبريز و عاطفۀ مثبتش تقويت مي‌شود.

کارکرد پالايشي اربعين
اربعين کارکرد پالايشي هم دارد؛ به اين معنا که ما را زير پرچم اهل ‌بيت علیهم‌السلام مي‌برد و از رذالت‌ها دور مي‌کند و در اين حالت، آمادگي ما براي پذيرش پيام مثبت و جريان مهدويت افزوده مي‌شود. اثر ديگر حرکت امام حسين علیه‌السلام بر فرد و خانواده، ايجاد حالت انتظار و نارضايتي از وضع موجود است. خانواده‌اي که در مسير امام و تولّي و تبرّي حرکت کند، دچار اشتباهات اساسي نمي‌شود؛ يعني هدف اصلي را گم نمی‌کند؛ گرچه ممکن است لغزش‌هايي هم داشته باشد. آيت‌الله شب‌زنده‌دار مي‌گفت: هنگامي که پيشه‌وري‌ها در تبريز، حکومت کمونيستي اعلام کرده بودند و مردم ناراحت و نگران بودند، شخصي خواب ديد که نقشۀ ايران که روي ديواري نصب بود، کج مي‌شد، ولي نمي‌افتاد. به ایشان الهام شد که کشور ايران با مشکلات مواجه مي‌شود، ولي فرونمي‌ريزد. تولّي و تبرّي و فرهنگ عاشوراي موجود در خانواده‌ها بود که جوانان را به جريان انقلاب اسلامي و سپس جبهه‌هاي جنگ برد. يزيد از بچه‌اي که نزد امام سجاد علیه‌السلام بود، پرسيد که آیا مي‌خواهد با فرزند يزيد کشتي بگيرد. کودک پاسخ داد: «شمشيري بده تا جنگ واقعي کنيم. بين ما و دشمن اهل ‌بيت علیهم‌السلام شمشير قضاوت مي‌کند». اين ايمان متأثر از خانواده است. مهم‌ترين تأثير نهادينه‌ شدن چيزي در خانواده، تبديل شدن آن به ارزش پايدار است. اگر بتوانيم اين تولي را به ارزشي دائمي تبديل کنيم که خانواده نهادينه‌اش کند، هم مصونيت در پي دارد و هم جريان انتظار، به شکل طبيعيِ خود ادامه مي‌يابد.

* نقش خانواده در تاريخ تمدن و ظرفيت‌هاي خانواده در تمدن‌سازي چه بوده است؟

ظرفيت‌هاي خانواده در تمدن‌سازي اسلامی
** خانواده با وجود تمام ظرفيت‌هايش در اين زمينه، بي‌هياهو نقش خود را ادامه مي‌دهد؛ براي مثال، خانواده سوگواري براي امام حسين علیه‌السلام را در طول 1200 سال، نسل به نسل منتقل کرده است؛ گرچه ارزش کار خود را نمي‌داند. خانواده‌هاي مقيد به عزاداري براي امام حسين علیه‌السلام پيامي را استفاده و به نسل بعد منتقل مي‌کنند که خود ارزش آن را نمي‌دانند. اين فرآيند ادامه مي‌يابد تا اين‌که پيامدش ناگهان خود را به دست نسلي و به شکلي مثل انقلاب اسلامي ايران يا حزب‌الله و مواردي از اين دست، نشان مي‌دهد. والدين خواسته و ناخواسته، بسياري از چيزها را به فرزندان‌شان منتقل مي‌کنند؛ مثل مداراي اجتماع از طريق دعوت کودک بزرگ‌تر به مدارا با کودک کوچک‌تر يا تسامح و اهميت ندادن به برخي امور يا موارد ديگر.

* جاذبه حرکت اباعبدالله علیه‌السلام بسيار زياد است و حتي غيرمسلمانان هم با آن ارتباط برقرار مي‌کنند. استقبال غيرمسلمانان انسان را به ياد سخنان حاکي از آساني ايمان آوردن افراد به حضرت حجت علیه‌السلام مي‌اندازد.

** فطرت انسان‌ها در همه زمان‌ها کار مي‌کند. خداوند در عاطفۀ اجتماعي دست‌کاري مي‌نماید. اگر خدا را قبول داشته باشيم، دست خدا را در زندگي مي‌آوريم و به او مي‌گوييم در خانوادۀ ما تصرف کند. در اين صورت، حتي اگر خانواده بارها دچار حادثه شود و تا لبۀ پرتگاه هم برود، بازمي‌گردد.

منبع: کتاب والله متم نوره، جلد ۲، صفحه ۱۶۵










مرکز تحقیقات زن و خانواده با هدف تبیین دیدگاه نظام‌مند دین پیرامون مسائل زن و خانواده، تعمیق پژوهش‌ها و کارشناسی‌های دینی و پاسخ‌گویی به نیازهای تئوریک و دفاع از مرزهای اعتقادی در این حوزه توسط مرکز مدیریت حوزه های علمیه خواهران در سال 1377 تاسیس گردید. ادامه ...
نشـانی‌مرکز‌قـم: خیابان جمهوری، میدان سپاه، بطرف ریل، پلاک ۵۰
تلفـن: ۱۳-۳۲۹۰۷۶۱۰ (۰۲۵)
سامانه‌پیامکی: 1۰۰۰2532907610
نشـانی‌دفترتهــران: بلوارکشاورز،خیابان نادری،ک حجت‌دوست،پ ۵۶
تلفـــــــــــــــــــــــــــــــــن: ۴ ۴ ۹ ۳ ۸ ۹ ۸ ۸   (۱ ۲ ۰)
تعداد کل کاربران : 16253
کاربران آنلاین :     28
کلیه حقوق و امتیازات متعلق به مرکز تحقیقات زن و خانواده می باشد.
Wrc.ir © 1380 - 1394