ورود
عضویت
همایشها و نشست های تخصصی
عنوان
نوع همایش غیر عمومی
تاریخ شروع
تاریخ پایان

گزارش خبری

متن کامل

جنبه نوشتاري دارد تا عملي كه ريشه در فرهنگ جوامع دارد. و فعاليت هاي زنان در سراسر تاريخ سياسي - اجتماعي كشورهاي مختلف همواره وجود داشته است ولي متأسفانه زمامداران بهايي براي آن قائل نشده اند و نويسنده عوامل گوناگوني را براي اين بي توجهي برمي شمرد مانند عوامل اقتصادي، فرهنگي، آموزشي و نيز يادآور مي شود كه خود زن

در اين مقاله نويسنده پس از تعريف جامعه مدني به بررسي نقش زنان در جامعه مدني و بررسي تطبيقي نقش مدني زنان در جوامع مختلف مي پردازد. نويسنده معتقد است برابري سياسي زنان با مردان در جوامع بيشتر جنبه نوشتاري دارد تا عملي كه ريشه در فرهنگ جوامع دارد. و فعاليت هاي زنان در سراسر تاريخ سياسي - اجتماعي كشورهاي مختلف همواره وجود داشته است ولي متأسفانه زمامداران بهايي براي آن قائل نشده اند و نويسنده عوامل گوناگوني را براي اين بي توجهي برمي شمرد مانند عوامل اقتصادي، فرهنگي، آموزشي و نيز يادآور مي شود كه خود زنان نيز داراي رفتار سياسي ويژه اي هستند كه قابل تأمل است.در اين مقاله نويسنده پس از تعريف جامعه مدني به بررسي نقش زنان در جامعه مدني و بررسي تطبيقي نقش مدني زنان در جوامع مختلف مي پردازد. نويسنده معتقد است برابري سياسي زنان با مردان در جوامع بيشتر جنبه نوشتاري دارد تا عملي كه ريشه در فرهنگ جوامع دارد. و فعاليت هاي زنان در سراسر تاريخ سياسي - اجتماعي كشورهاي مختلف همواره وجود داشته است ولي متأسفانه زمامداران بهايي براي آن قائل نشده اند و نويسنده عوامل گوناگوني را براي اين بي توجهي برمي شمرد مانند عوامل اقتصادي، فرهنگي، آموزشي و نيز يادآور مي شود كه خود زنان نيز داراي رفتار سياسي ويژه اي هستند كه قابل تأمل است.

ییییی

0

حجت‌الاسلام‌والمسلمين زيبايي‌نژاد:

متأسفانه تبي در نهادهاي مختلف وجود دارد كه نامش را تب اصلاح‌گري مي‌گذارم. همه تمايل دارند مشكلات را حل كنند قبل از اينكه پديده را به خوبي تحليل کنند و بشناسند. حل مسئله قبل از شناخت ابعاد آن به پيچيده‌تر شدن آن مسئله كمك مي‌كند. به نظر مي‌رسد در جامعة مديريتي و کارشناسي ما شناخت دقيق موضوع، عوامل و پيامدها صورت نمي‌گيرد، افراد كم حوصله هستند و مي‌خواهند قبل از فهم مسئله آن را حل كنند. گرچه نيروهاي انساني زيادي صرف مي‌شود اما به دليل اين که مسائل درست تحليل نشدند، اين اقدامات آسيب‌هاي جديدي را براي ما ايجاد مي‌كنند. بحث روابط زن و مرد هم ممكن است از همين پديده‌ها باشد كه خوب تحليل نمي‌شود و چون خوب تحليل و شناخته نمي‌شود هم در پاسخگويي به فروعات فقهي‌اش دچار اشكال مي‌شويم و هم در حل مسئله‌اي اجتماعي به نام روابط زن و مرد دچار لغزش مي‌شويم. بنابراين، در  قدم اول بايستي به موضوع شناسي بحث رابطة زن و مرد بپردازيم.
آيا اين رابطة زن مرد همان رابطه‌اي است كه هميشه در طول تاريخ بوده يا اين که در عصر ارتباطات يك مختصات جديدي دارد. شما در زندگي اجتماعي ناگزير از ارتباط هستيد و ارتباط دو فرد با هم حتي دو فرد از دو جنس مخالف از ضرورت‌هاي زندگي اجتماعي است، ولي در زندگي روزمره ضرورت اجتماعي اين است كه به خاطر رسيدن به يك هدفي چنين ارتباطي برقرار مي‌كنيد؛ ايجاد ارتباط في نفسه هدف نيست بلکه راهي است براي اينكه شما را به هدف برساند. با ديگران ارتباط برقرار مي‌کنيم که به هدفي برسيم. مثل اينکه كه من دارم با شما صحبت مي‌كنم كه بگويم تشنه‌ام، آب مي‌خواهم. با شما صحبت مي‌كنم مي‌گويم يك ليوان آب بدهيد. صحبت كردن وسيلة انتقال پيام است. اما گاهي وقتها اينطور نيست. شما حوصله نداريد، مي‌رويد قهوه‌خانه مي‌نشيند که حرفي زده باشيد و سر خود را گرم کنيد. آنجا خود حرف زدن موضوعيت دارد نه آن پيامي كه از حرف مورد انتظار است. امروز رابطه زن و مرد مختصات جديدي دارد يكي از ويژگي‌هاي رابطة جديد اين است كه خود رابطه مطلوبيت دارد، رابطه‌اي كه ما ازآن به عنوان رابطه زن و مرد صحبت مي‌كنيم، به عنوان پديده‌اي كه بايستي امروز مورد بررسي قرار بگيرد، رابطه‌اي كه نقش رابطه در آن موضوعيت دارد؛ يعني افراد با هم ارتباط مي‌گيرند براي ارتباط. دومين ويژگي ارتباط در عصر جديد آن است که جنسيت در اين ارتباط تأثير دارد، يک زن يک موقع مي‌خواهد ميوه بخرد مجبور است از ميوه فروش بپرسد اين ميوه‌ها چند است؟ مجبور به برقراري ارتباط است ولي جنسيت طرف مقابل برايش موضوعيت ندارد؛  اگر فروشنده زن بود همين سؤال را مي‌كرد،  مرد هم بود همين سؤال را مي‌كرد. اما  ارتباطي كه ما داريم بحث مي‌كنيم جنسيت در آن تعيين كننده است؛ يعني با فردي از جنس مخالف رابطه برقرار مي‌كند و در اينجا ويژگي‌ سوم ارتباط مورد بحث است: در اين ارتباطات تبادل عاطفي صورت مي‌گيرد و در حالت شديدتر رابطه از عاطفي به جنسي تبديل مي‌شود. اگر  اين سه ويژگي را با همديگر تركيب كنيم مختصات آن رابطة زن و مرد هست كه در جوامع مدرن به عنوان يك پديدة نوظهور مورد توجه است؛ گرچه در جوامع قديم هم وجود داشته ولي فراگير نبوده. امروز وقتي جوان از رابطه سؤال مي‌كند، رابطه‌اي با اين مختصات مورد نظرش است. والا دغدغة دانستن حکم شرعي تبادل جزوة درسي يا سؤال علمي از جنس مخالف نيست، بلکه موضوع رابطه است، روابطي كه اين سه ويژگي دارا باشد، به همين علت پاسخ فقهي كه به اين رابطه داده مي‌شود معمولاً نادرست است. اينكه ما مي‌گوبيم مستحب است رابطه با جنس مخالف حداقلي باشد و به حد ضرورت اكتفا شود، مربوط به رابطه نوع اول است؛ يعني رابطه‌اي كه در آن ارتباط موضوعيت ندارد، مثلاً اگر براي خريد جايي مراجعه کرديد، با ‌فروشنده در حد برطرف شدن نياز ارتباط برقرار كن، در اين موارد معمولاً آن حد مطلوب شرعي را در اين رابطه توضيح مي‌دهند. ولي پرسشي كه امروزه اغلب جوانان مي‌پرسند پيرامون ارتباط از قسم دوم است؛ يعني ارتباط از نوع عاطفي، ارتباطي که در آن جنس مخالف موضوعيت دارد. اما موضوع ديگري كه بايد به آن توجه داشت رابطه زن و مرد در رسانه است، در اينجا سوالي مطرح مي شود که منظور از تركيب دو واژة «رابطه» و «رسانه» چيست؟
گاهي منظور از رابطه در رسانه،  يعني برنامه‌اي با موضوع رابطة زن و مرد. مثلاً فيلم‌هايي با محوريت رابطة دختر و پسر پخش مي‌شود. اما دربعضي موارد، موضوع برنامه روابط زن و مرد نيست اما روابط زن و مرد به تصوير کشيده مي‌شود. فرض ‌كنيد در يک برنامه‌ هم مجري خانم داريم وهم آقا، موضوع برنامه اصلاً روابط زن و مرد نيست، اما در واقع  الگوي ارتباط زن و مرد به نمايش گذاشته مي‌شود. از اين رو آثار و پيامدهاي  اين مطلب را هم بايد ‌سنجيد. البته اين دو موضوع بحث اصلي ما نيست، موضوع اصلي ما بايد رابطة زن و مرد در رسانه از لحاظ نتيجه باشد؛ يعني تأثيراتي كه رسانه ‌بر اين رابطه مي‌گذارد؛ نه موضوعيت داشتن رابطه زن و مرد و نه نمايش رابطة زن و مرد، بلکه تمامي برنامه‌ها حتي برنامه اقتصادي و موسيقي و سرودهايي که از تلويزيون پخش مي‌شود، با محوريت تأثير در روابط زن و مرد بايد به بحث گذاشته ‌شود که چه فرهنگي از ارتباط را به صورت مستقيم يا غيرمستقيم توسعه مي‌دهد. اين موضوع بسيار با اهميت است؛ موضوعي که کمتر به آن پرداخته شده اما بيشترين تأثيرات را درچگونگي روابط دارد. معمولاً منتقدين به رسانه نسبت به دو مقوله اول حساسند، مثلاً مي‌گويند در آن فيلم بازيگر زن حجابش بد بود، با هم بد صحبت مي‌كردند، آرايش زننده‌اي داشت، حساسيت روي ظواهر است، ولي كمتر گفته شده مثلاً الگوي اقتصادي كه رسانه ترويج مي‌كند تأثيرش در حوزه روابط زن و مرد چه  هست. از اين جهت بايد جامع‌تر به موضوع نگاه کرد تا بتوانيم كارشناسي دقيق‌ و قابل توجهي داشته باشيم.
محور بعدي، طرح يك پرسش است، شما براي اينكه از وضعيت موجود بخواهيد تصوير درستي داشته باشيد و بدانيد اين وضعيت تا چه اندازه قابل اصطلاح است، ابتدا بايد به اين پرسش پاسخ دهيد كه: آيا ذات رسانه به گونه‌اي است كه تمايل به روابط را زياد مي‌كند يا نه؟ آنهايي که حوزه مطالعات‌شان رسانه است آثار نيل پستمن را ديده‌اند ظاهراً 4 کتابش در ايران ترجمه شده، دو کتابش به نام «تکنوپولي» و ديگري «زندگي در عيش، مردن در خوشي» است. در اين کتاب‌ها نويسنده علت توليد فرهنگ‌هاي خاص را ذات رسانه مي‌داند و تهي کردن رسانه از اين خصلت ذاتي را ناممکن دانسته و مثالي مي‌زند:  در روزگاران قديم پادشاه حكيمي بود كه در دربارش مخترعي بود كه او را  خداي اختراعات مي‌گفتند. هر از گاهي چيزي اختراع مي‌كرد و پادشاه حكيم هم رهنمودي مي‌داد و نكته‌اي مي‌گفت. يک روز به پادشاه گفت من چيزي را اختراع كرده‌ام كه تا حالا در نسل بشر سابقه  نداشته؛ چيزي هست به نام خط كه انتقال پيام به نسل‌هاي بعدي را ساده مي‌کند. الان فرهنگ ما شفاهي است اما بعداً فرهنگ مکتوب مي‌شود و اين آثار شگرفي را در پي دارد. پادشاه ضمن اينكه از اين اختراع، ذوق زده شد، به مخترع گفت آيا مي‌داني اين خط چه تأثيرات منفي هم بر جاي مي‌گذارد؟ الان انتقال پيام به طريق شفاهي است و استعدادهايي مانند قوة حافظه به مثابه انتقال پيام شفاهي تقويت مي‌شود اما در آينده كه انتقال پيام مكتوب انجام مي‌شود، قوه حافظه بشر به شدت تضعيف مي‌شود. شناخت اين پيامد سوء يعني توجه داشتن به اينكه ما وقتي از يك فرهنگ شفاهي مي‌رويم به سمت فرهنگ  مكتوب با چه آثار مثبت و منفي مواجه مي‌شويم؟ حال بايد ديد وقتي از فرهنگ مكتوب مي‌آييم به سمت فرهنگ تصويري پيامدهاي تصويري شدن فرهنگ چيست؟ يكي از پيامدهاي مورد بحث اين است که در فرهنگ تصويري شما به جذابيت‌هاي بصري اهميت مي‌دهيد؛ يعني زماني يک برنامه ماهيت تلويزيوني دارد که انتقال پيامش بر تصوير باشد. حالا اگر بخواهيم با مختصات تلويزيوني ارائه پيام كنيم، علي القاعده بايد اين تصوير نقش آفريني كند، تأثيرگذار باشد و از مهمترين عامل تأثيرگذاري‌اش جذابيت بصري است. زماني كه جذابيت بصري در رسانه به عنوان يک اصل تعريف شد، اين اصل اقتضائات خودش را نشان مي‌دهد؛ يعني هماهنگ مي‌شود با يک سري مسائل مترادف با خود. جذابيت بصري با عنصر زنانگي متصل مي‌شود و استفاده از زن در رسانه‌ها براي دست‌اندركاران رسانة تصويري مهم مي‌شود؛ چون از اين راه راحت‌تر مي‌تواند انتقال پيام کنند و مخاطب را به خودشان مجذوب كنند. شما بايد در قدم اول تكليف خود را با اين خصلت رسانه‌اي مشخص کنيد. به عقيدة پستمن اين خصلت از ويژگي‌هاي غيرقابل تفکيک و ذاتي رسانه است؛ حتي ذاتي بودن را هم نخواهيم بپذيريم بايد قبول کرد اقتضاي رسانه اين است؛ يعني مي‌شود رسانه را از اين وصف خالي كرد ولي كار خيلي سختي است مثل ماشيني كه مشكل جلوبندي دارد و اگر محکم به فرمان نچسبيد متمايل به راست يا چپ مي‌شود. اين رسانه را هم اگر رها كني همينطور است اگر بخواهيد كنترلش كنيد خيلي انرژي از شما مي‌برد، بنابراين اين مسئله براي ما بايستي به عنوان يك موضوع مطرح شود كه رسانه از يك طرف مي‌خواهد خودش را در زندگي مردم توسعه دهد و مديران رسانه آن را موفقيت مي‌دانند. مثلاً فلان برنامه‌ به جاي اينكه 60 درصد مخاطب داشته باشد 85 درصد مخاطب دارد. در اينجا اين پرسش بايد بررسي شود که بايد چقدر رسانه در زندگي مردم پررنگ و مهم شود تا فرهنگ جذابيت بصري بر مردم حاكم شود. اگر بخواهيد از طريق بخش‌نامه كنترلش كنيد به دليل خصلت رسانه، كارگردان ضابطه را دور مي‌زند.
در كشورهاي غربي در يک مقطع زماني قوانين سختي وضع كرده بودند كه نبايد دوربين درون اتاق خواب مردم برود. ديدند كارگردانان به روش ديگري پل مي‌زنند، بعد آمدند مقداري عمل‌گرايي را بيشتر كرده و گفتند دوربين به اتاق خواب برود، ولي حالت درازکش طرفين را نشان ندهد. بعد ديدند کسي که مي‌خواهد کار خودش را بکند، شنيع‌ترين صحنه‌ها را در حالت غير دراز‌کش نشان مي‌دهد. بنابراين مسئولان صحنه را به نفع عوامل توليد رها کردند. موقعي که شما آن اصل را پذيرفتيد آهسته آهسته ما را تا گاو ماهي پيش مي‌برد.
اگر اين اقتضاي رسانه را بپذيريم بايد به اين پرسش مهم جواب دهيم که تأثير‌گذاري رسانه در امر تربيت نسل جوان با توجه به مختصاتش تا چه اندازه مجاز است؟ بله يک زماني توان تغيير ماهيت رسانه موجود است تکليفمان روشن است اما زماني كه رسانه، همين رسانه است آيا ما بايد نقش آن را در زندگي نسل جوان پررنگ كنيم؟
بحث ديگر اين است که بدانيم در مورد روابط زن و مرد با چه علومي سر و كار داريم؛ يعني بدانيم موضوع روان‌شناسانه است ياجامعه‌شناسانه يا...؟ بحث روابط كه مطرح مي‌شود معمولاً كساني راه‌کار ارائه مي‌دهند که تخصص‌شان روان‌شناسي يا علوم تربيتي است. اينها با نگاه جزئي؛ يعني با در نظر داشتن تمايلات فردي به مسئله نگاه مي‌كنند، اينکه چگونه تمايلات باعث مي‌شود جامعه به سمت رابطه زن و مرد برود. اما زماني كه رابطه زن و مرد از كثرت و شيوع  برخوردار ‌شده و به عنوان يك مسئله در جامعه مطرح مي‌شود و  نظر‌سنجي‌ها روابط جوانان را بالاي شصت‌ درصد ارتباط با جنس مخالف نشان مي‌دهند و اذعان مي‌دارند که حداقل يکبار تجربه جنسي در دورة جواني يا نوجواني‌شان داشته‌اند و چند درصد روابط به مرحله حاد رسيده است، در اين صورت بجز تأثير عوامل شخصي، عوامل اجتماعي هم بر اين مسئله تاثير گذار بوده است؛ از اين جهت بايد نگاه جامعه‌شناسانه به موضوع تقويت شود. به نظر مي‌رسد تاکنون توجه به روابط زن و مرد به عنوان يک پديدة اجتماعي ضعيف بوده است. در صورتي که چگونگي دامن زدن ساختارهاي فرهنگي، اجتماعي حتي سياسي بر روابط زن و مرد بايد مورد بررسي قرار بگيرد، فلذا در ابتدا بايد به دنبال عوامل عام و کلاني بود که باعث گسترش اين پديده مي‌شود و در مرحله بعد جايگاه رسانه مخصوصاً رسانة تصويري را در توسعة روابط بررسي کرد.
با در نظرگرفتن ملاحظات ديگري در بحث روابط زن و مرد مانند حساسيت بالاي جامعه به موضوعات جنسي بايد وارد بحث شد. با فرض بالا بودن حساسيت جنسي، ديگر نمي‌شود به راحتي از مسئله جنسي و نياز جنسي صحبت کرد. جداي از محسنات اين موضوع، مشکلاتي در امر تحقيق و پژوهش بوجود خواهد آمد؛ مثلاً در بحث روابط دختر و پسر در ايران  به‌علت کم بودن انگيزه، پژوهش چنداني در دسترس نيست و يا نهادهايي که کار پژوهشي در اين زمينه انجام داده‌اند جداي از ضريب اطمينان و دقت در تحقيقات، به‌علت محرمانه بودن، دستيابي به اين تحقيقات براي پژوهشگران آسان نيست.
محور ديگر در بحث، مفاهيمي ست که با اين موضوع درگير پيوند برقرارمي کند؛ مفاهيمي از قبيل فردگرايي، سكولاريزم، ليبراليزم، الگوهاي سبك زندگي، هويت جنسي، گروه‌هاي مرجع، خانواده و تحولات خانواده، مديريت مطالبات مخصوصاً بحث زبان‌شناسي مطالبات، نظام آموزشي و بحث‌هاي ديگري که با موضوع مرتبطند و بايد در بخش جستجوي عوامل توسعة روابط زن و مرد به آن توجه داشت. بعضي‌ها معتقدند مقوله روابط زن و مرد در عصر جديد ضرورت‌نمايي مي‌شود و در واقع وانمود مي‌شود که ضرورت زندگي جديد، توسعة رابطه زن و مرد است. مبناي ضرورت توسعه روابط هم اين جمله هست که در عصر جديد ارتباطات حرف اول را مي‌زند و شما نمي‌توانيد الگوهاي محدود كنندة ارتباط را ارائه دهيد؛ چون شما را ناتوان مي‌كند. زماني بسيار تلاش مي‌شود که اثبات کنيم، به‌علت مکلف بودن مرد به‌عنوان نان‌آور، اشتغال زن لزومي ندارد، اما وقتي كه عصر، عصر ارتباطات شد اقتضائات خود را بر شما تحميل مي‌کند. آمار مشاغل يقه آبي (مشاغل فني که مستلزم تلاش بدني است) به شدت مي‌آيد پايين و مشاغل يقه سفيد، مشاغل پاك، مشاغل خدماتي  افزايش پيدا مي‌كند. در جامعه‌اي كه كاملاً ارتباطي شده است، انتظار مي‌رود كه حدود 85 درصد مشاغل يقه سفيد شوند. از سوي ديگر ويژگي زنانه، يک ويژگي ارتباطي است. در عصر ارتباطات كارفرما دنبال كساني مي‌گردد كه بهتر ارتباط برقرار كنند و زنان عناصر مطلوب آنان هستند؛ به علاوه ارزان و انعطاف‌پذير هستند، لهذا تناسب حكم و موضوع سبب مي‌شود که كارفرما به دنبال اشتغال زنان برود.
گفته مي‌شود رابطة زن و مرد در عصر جديد يک ضرورت است. حالا سؤالي به‌وجود مي‌آيد كه اگر ضرورت ارتباط را بپذيريم چه ارتباطي ضروري است؟ کداميک از انواع ارتباطي است که پيشتر تعريف کرديم؛ يعني آن چيزي كه ضرورت زندگي اجتماعي امروز است، ارتباط به خاطر غرض ديگر است نه ارتباط به خاطر نفس ارتباطي كه در آن جنسيت هم مدخليت داشته باشد و عاطفه و روابط جنسي هم تبادل شود.
 موضوع قابل بررسي ديگر در بخش عوامل ارتباط زا درجوامع جديد، توسعه فضاهاي ارتباطي است. توسعه فضاهاي ارتباطي در كنار توسعة فردگرايي آثار خاصي بر جاي مي‌گذارد. فردگرايي به معناي تأثيرپذيري شخص از فرهنگ رايج براي شادكامي فردي خود مي باشد. در گزارشي از وضعيت جامعة كانادا آمده است: امروزه زوج‌هاي جوان مخالف قوانيني هستند كه قانون‌گذار بوسيله آن شادكامي فردي آن‌ها را محدود كند؛ حتي قوانين خانواده نبايد فردگرايي او را محدود كند؛ يعني قانون بايد از تمايلات فردي‌ حمايت كند. خوب، اين فردگرايي به عنوان مفهوم مدرن و به عنوان يك ارزش مطرح مي‌شود. در اين حالت نمي‌شود با چنين اشخاصي که در اين فرهنگ پرورش يافته‌اند بحث غلبة مصالح اجتماعي را مطرح کرد. او به منفعت شخص خودش فکر مي‌کند نه به مصالح اجتماعي، ارزش‌هاي گروهي، خانواده. در اين صورت نقش خانواده در تربيت فرزندان کم مي‌شود و نهادهايي تأثير‌گذار مي‌شوند كه فرد را در فرديت او تقويت ‌كند. در چنين فضايي پرسش رسانه‌اي اين است كه نسبت رسانه با فردگرايي چيست؟ يعني آيا رسانه در برنامه‌هاي خود فردگرايي و حقوق فردي را پررنگ مي‌كند يا حيثيت‌هاي گروهي را؟ آيا ارزش‌هاي گروهي، مسئوليت‌هاي اجتماعي و مصالح خانوادگي را پررنگ مي‌كند يا نه؟ اگر رسانه در برنامة اقتصادي فردگرايي را پر رنگ كرد و گفت بر اساس تمايل اقتصادي خود زندگي کن، تأثيرش بر توسعة روابط زن و مرد چيست؟ مثالي براي روشن‌تر شدن بحث مي‌زنم: سال 85 برخي از رسانه‌ها اعلام كردند كه خانواده‌هاي ايراني در سال 84، چهل‌وهشت هزار ميليارد تومان بدهكار‌تر شد‌ه‌اند. وقتي که رديف اين بدهكاري را مي‌بينيد بخشي از آن به خاطر ضرورت‌هاي زندگي‌ مثلاً خريد خانه است، ولي بخش قابل توجهي از آن مربوط به ضرورت‌هاي زندگي گروهي نيست. شخص مي‌خواهد جواهر بخرد، به صورت قسطي مي‌خرد، پارچه قسطي مي‌خرد يا مثلاً مي‌خواهد ماشين بخرد براي لذت شخصي خود. فلذا شاهديم که جامعه براي تقويت تمايلات فردگرايانه خدمت‌رساني مي‌کند. رسانه‌ها به تمايلات فردگرايانه دامن مي‌زنند. حالا بايد تأثيرآن را در روابط زن و مرد رصد کنيم. تقويت فرهنگ فردگرايانه بر الگوي ارتباطات دو جنس چيست؟ نکته بعدي ضرب فردگرايي و تکنولوژي است، آيا اين امر بيشتر در خدمت توسعة فردگرايي قرار مي‌گيرد يانه؟ مثلاً در خانواده‌هاي سنتي که «يک» تلويزيون وجود دارد، دعوا مي‌شود: پدر خانه مي‌خواهد اخبار نگاه كند، آن يكي مي‌خواهد فيلم نگاه كند، با هم تنازع پيدا مي‌كنند، مجبورند با همديگر كنار بيايند. در اينجا بحث مصالح گروهي مطرح مي‌شود. بالاخره يا بايد نظر بزرگتر خانواده را بپذيريم يا با يک قاعده‌اي همديگر را رعايت كنيم، ولي خيلي از خانواده‌ها مشكل را جور ديگري حل كرده‌‌ و دو تلويزيون تهيه کرده‌اند. پيام اين اتفاق اين است که شما در پيگيري تمايلات فردي خودتان آزاد هستيد. ديگر لازم نيست مزاحمت ديگران را تحمل كنيد، اينها تأثيراتش در آينده نسل جوان چيست؟ بايد مطالعه جامعي روي تأثيرات تكنولوژي‌هايي كه در خدمت توسعه شادكامي فردي هستند، (مثل اينترنت و موبايل) انجام شود. مثلاً تأثير پيامک بر فرهنگ عمومي و در روابط زن و مرد چيست؟ تلويزيون را به عنوان يک تكنولوژي از اين زاويه نگاه كنيم كه تأثيراتش بر فردگرايي و شادكامي فردي چيست؟ و چگونه جوانان را به سمتي مي‌كشاند كه به خودشان فكر كنند و مثلاً در موضوع روابط، عاقبت‌انديشي را فداي خوشي لحظه‌اي کنند. مفهومي هست با عنوان «اكنون باشي»؛  يعني در زمان حال زندگي كردن كه اين هم از پيامدهاي فرهنگ مدرن است، يعني آينده‌نگري‌ها، چه آينده اخروي چه دنيوي تحت تأثير «اكنون باشي» قرار مي‌گيرد. اگر رسانه به طوري كلي بخواهد اين فرهنگ را در هر حوزه‌اي ترويج كند، شخص بايد از زندگي‌اش در زمان حال لذت ببرد فلذا جوان به سمت لذت‌گرايي سوق مي يابد. يک دختر جواني سوار تاكسي شده بود و به راننده  50 ـ 60 ساله تاكسي پيشنهاد ارتباط داده و بعد اين توضيح را داده بود كه من تا آن زماني كه در دورة نشاط هستم، اين کار را ادامه مي‌دهم، هم تفريح است و از نظر مالي هم تأمين مي‌شوم و بعد، علم پزشکي در خدمت ترميم بافت‌هاي بدن، مشکل را حل مي‌کند و زندگي عادي مي شود. در واقع امروز به لذت اقتصادي و جنسي خود فکر مي‌کند. زماني که لاله و لادن در سنگاپور زير عمل جراحي بودند  مجري تلويزيون با حرارت زيادي مطرح مي‌کرد که آيا مي‌دانيد چه اتفاقي دارد مي‌افتد که لاله و لادن با وجودي که احساس خطر جاني‌ مي‌کنند، حاضر مي‌شوند بروند زير تيغ جراحي؟ بعد بحث را ‌برد به حقوق فردي که چقدر حقوق فردي مقدس است که حاضرند از حق حيات خودشان بگذرند به نفع اين که به فردانيت خود برسند. رسانه به طور صريح و گاه غيرمستقيم چنين الگوئي را ترويج مي‌کند.پرسش اين است که تأثير اين الگو بر اخلاق جنسي چيست؟
بحث مهم ديگري اخيراً مورد توجه قرار گرفته، بحث الگوهاي سبك زندگي است، اين بحث چند دهه هست كه در جهان غرب مطرح شده، در ايران هم مطرح شده. الگوهاي سبك زندگي مربوط به شيوة مصرف و اوقات فراغت مي‌شود. بالاخره در يك جامعه چه تحولاتي در الگوهاي سبك زندگي اتفاق مي‌افتد؟ بحث اوقات فراغت مطرح مي‌شود كه جوانان ما اوقات فراغت‌شان را چگونه مي‌گذرانند؟ چگونه با مسئله مُد و مسئله مصرف برخورد مي کنند؟ تأثير الگوهاي سبك زندگي با مسئله روابط زن و مرد پيوندي است كه بسيار قابليت بحث دارد. اريك فروم يك مسئله جالبي را مطرح مي کند که: در جوامعي كه به سمت مصرفي شدن حركت مي‌كنند، شما انتظار داشته باشيد كه الگوي روابط جنسي هم تغيير ‌كند؛ زيرا همانطور كه در مقابل يك كالاي اقتصادي نفس تحمل خويشتن‌داري ندارد، مسئله جنسي هم يك كالاست و در مقابل اين كالا هم خويشتن‌داري تضعيف مي‌شود. البته به دنبال و معرفي اين مسئله به‌عنوان يك قاعدة عمومي نيستم، اما في‌الجمله، حرف درستي است كه انسان تحت تأثير چند مديريت نيست، مديريت نفس انسان واحد است. در بعضي از روايات هم داريم كه سعي كن كه چشم خودت را كنترل كني. مادامي كه چشم خود را كنترل كني، اعضاي ديگرت هم از زنا كنترل مي‌شوند. توضيح روايت اين است كه نفس يک مديريت دارد. اگر اين مدير توانست چشم را مديريت كند، اعضاي ديگر را هم مي‌تواند مديريت كند، ولي اگر نتوانست چشم را مديريت كند از مديريت اعضاي ديگر هم ناتوان مي‌ماند. در جامعه‌اي كه رسانه تب مصرف را بالا مي‌برد و در برنامه‌هاي مستقيم يا غير مستقيم مصرف‌گرايي را ترويج مي‌دهد، بايد منتظر پيامدهاي آن در حوزة اخلاق جنسي هم باشيم. البته رسانه‌ها ممکن است براي خودشان توجيه عقلاني (به معناي مدرن آن) داشته باشند، يعني اگر از رسانه بپرسيم اين همه تبليغاتي که مردم را به سمت مصرف‌گرايي سوق مي‌دهد به چه علت است؟ مي‌گويد بخشي از بودجه‌هاي ما از طريق دولت تأمين مي‌شود، بخش ديگري را مجبوريم از تبليغات تأمين کنيم. مطلب ديگري را هم كارشناسان اقتصاد مي‌گويند و آن، فعال‌تر شدن چرخ اقتصاد است، براي فعال‌تر شدن، بايد مصرف هم زياد شود. البته ايشان با عقلانيت مدرن خودشان جواب مي‌دهند، ولي هيچكدام از اينها به اين سؤال پاسخ نمي‌دهند که بالاخره اين فرهنگ مصرف چه بلايي سر خانواده‌ مي‌آورد؟ اعضاي خانواده را مجبور به درآمدزايي مي‌کند و از آن طرف استهلاک قوا و خستگي اعضاي خانواده را پيش مي‌آورد. زن و شوهر چند شغله مي‌شوند، هويت جنسي دستخوش تحول مي‌شود و تصوير زنانگي و مردانگي به هم مي‌ريزد و تحول در هويت جنسي به تحول در روابط زن و مرد مي‌انجامد. کاستلز در جلد دوم کتاب عصر اطلاعات که مشتمل بر بحث‌هاي هويتي است، مي‌گويد: تحولاتي که در 40 سال اخير در رابطة زن و مرد،  افزايش آمار طلاق، سست شدن خانواده‌ سنتي، افزايش اشتغال زنان، رواج هم‌جنس‌گرايي و مسائل ديگري از اين دست پيش آمده، بيش از هر چيز ناشي از تحولات هويت جنسي است؛ يعني هويت زنانه دارد تحول پيدا مي‌كند. تصوري كه زنان و جامعه از زن دارد متحول مي‌شود و مرزهاي هويتي به شدت به هم مي‌ريزد ديگر نه زن «زن» است و نه مرد «مرد». اگر شما 50 سال پيش مي‌پرسيديد زن چيست، زن كيست و زن نرمال كيست، در جواب مي‌گفتند زني كه زنانگي بكند، اهل بهداشت باشد، اهل حيا باشد، مادر باشد، همسر غمخوار باشد و چيزهايي را از اين جنس فهرست مي‌کردند. به نقاط امتياز زن و مرد خيلي توجه مي‌شد. در پاسخ به پرسش مرد كيست؟ صفاتي مثل  غيرت و نان‌آوري مي‌آمد. در اين 50 ـ40 سال اخير تحولات شخصيتي شگرفي اتفاق افتاده است. يكي از دانشوران غربي مي‌گويد در دهة 1950 اگر جواني ازدواج خود را تا پس از 30 سالگي به تأخير مي‌انداخت يا تمايل نداشت از همسرش حمايت اقتصادي بكند، به او مي‌گفتند نامرد، ولي همين شخص در دهة 70 فردي نرمال به حساب مي‌آمد. اين نشان مي‌دهد كه تصور مرد از خودش به شدت تغيير کرده است. امروزه اگر شما  نظرسنجي كنيد که چند درصد از جوانان پسر تمايل دارند همسرشان در اقتصاد خانواده به آنها كمك كند، مي‌بينيد آمار رو به رشد است؛ يعني تعداد زيادي آن صفت مردانگي را با نان‌آوري پيوند نمي‌زنند، چقدر از زنان تمكين را به عنوان صفت زنانه مي‌شمارند؟ منظور تمكين در محيط كار از كارفرما نيست بلکه تمكين در روابط خانوادگي است. چقدر معتقدند كه زن و مرد در مسئله جنسي و در مسئله روابط بايد متفاوت عمل کنند؟ خيلي از چيزهايي كه چشمان نسل قبلي‌ ما را گرد مي‌كرد و باعث تعجب مي‌شد، براي ما باعث تعجب نيست اين تحول هويت جنسي، تحولات اخلاقي را به وجود آورده است.
 اين بحث با خيلي از مفاهيم ديگر مثل نسبيت ارزش‌ها در ارتباط است كه بايد جاي خود تبيين شود. در همين رابطه ضعف خانواده در تربيت جنسي اعضاي خود و ضعف در مهارت جنسي مسائلي است که رسانه در اين ضعف‌ها بي تأثير نبوده است. زماني برخي از مديران مياني رسانه متقاضي بودند ارتباط دختر و پسر در برنامه‌ها‌ي کودک را بيشتر نشان دهند؛ چون پسر قبل از 15 سالگي دختر قبل از 9 سالگي كه مكلف شرعي نيستند؛ يعني ما برنامه‌هاي کودک و نوجوان را مي‌بريم به سمتي که اين مرزها برداشته شود. اگر دستگاه فقاهتي ما هم خيلي حساسيتي نشان ندهد، از نظر تربيتي، زمينه‌هاي روابط را در همين سنين کودکي ايجاد مي‌کنيم. در واقع آن زماني که بچه‌ها را جامعه‌پذير مي‌كنيم، فرهنگ صحيح ارتباطات براي بچه‌ها جا نمي‌افتد. يکي از معضلات مهم در بحث حجاب، تدوين برنامه تربيتي بعد از بلوغ است، در حالي که مشکل اصلي جاي ديگر است. اينجاست که خانواده سهم خود را در فرايند جامعه‌پذيري کودکان ايفا نمي‌کند و کودک ما از کوچکي مرزهاي جنسي را نمي‌فهمند. اين که مثلاً بايستي دختر 5-6 ساله آدابي در لباس پوشيدن داشته باشد؛ مثلاً نامحرم نبايد دختر 6-7 ساله را بغلش بگيرد و ببوسد يا اينکه اصلاً خواهر و برادر با همديگر مرز دارند. اين مرزها چيست؟ مرزي است که زن و شوهر را از هم جدا مي‌کند، مرزي است که والدين را از فرزندان جدا مي‌کند، مرزي که فرزندان را از همديگر جدا مي‌کند، مرزي که خانه را از بيرون خانه جدا مي‌کند. اين مرزها چيست؟ خانواده نقش خودش را ايفا نکرده و رسانه هم پشتيبان خانواده در ايفاي نقش‌هاي خود نبوده است. نتيجه‌اش اين مي‌شود که دختر و پسر تا سن نوجواني (سن جامعه‌پذيري) در خانواده با اين مقولات انس ندارند و بعد مي‌خواهيم به عنوان قانون مثل قوانين راهنمايي _ رانندگي برايشان بحث حجاب را مطرح کنيم در حالي که اُنس فرهنگي با اين مسئله ايجاد نشده است. بحث رابطة دختر و پسر هم همين داستان را دارد. روابط دختر و پسر در خيلي از خانواده‌ها مخصوصاً آنجا که فرهنگ آپارتماني وجود دارد خيلي عادي است. صدا و سيما هم به اين مسئله دامن مي‌زند و مرزها را کم‌رنگ مي‌‌کند. شما ببينيد در سريال‌هاي 90 قسمتي، گاهي اين‌قدر خانواده‌ها در هم قاطي مي‌شوند كه فكر مي‌كنيد اينها زن و شوهرند. درواقع رسانه به جامعه آموزش مي‌دهد كه مرزهايي كه خانواده را بيرون از خانواده جدا مي‌كند، بي‌ارزش است.
موضوع قابل بررسي ديگر، موضوع تغيير گروه‌هاي مرجع است كه در اين باره رسانه نقش اساسي ايفا مي‌كند. علي‌القاعده گروه‌هاي مرجع بايد کساني باشند كه فرهيختگي لازم را براي هدايت نسل جوان داشته باشند. گاه مي‌شود که به دست خود تغيير در مرجعيت ايجاد مي‌کنيم. مثلاً در آستانة انقلاب زلزلة طبس اتفاق افتاد يا در سال 59 در 5 استان کشور سيل اتفاق افتاد. در اين حوادث چه کساني براي جمع کردن کمک‌هاي مالي پيشرو بودند. روحانيت به عنوان يک گروه مرجع پيام مي‌داد که ما نياز داريم. اينها گروه‌هاي مرجع بودند. يک زلزله هم در بم، در سال 82 اتفاق افتاد، در جريان زلزلة بم هنرمندي آمده و مي‌گويد ما مي‌آييم در بين مردم پول جمع مي‌کنيم و مردم روي ما را زمين نمي‌اندازند. البته دلسوزي و احترام ايشان مسلم است، اما بحث پيرامون چگونگي تغيير گروه‌هاي مرجع طي اين بيست و چند سال است. چه اتفاقي افتاده که آن مکانيزم قبلي جواب نمي‌دهد. بايد گروه‌هاي مرجع جديدي مردم را نسبت به يک مسئله اجتماعي حساس کند. گروه‌هاي مرجع بايد چه سطحي از فرهيختگي را داشته باشند؟ آيا صلاحيت لازم را دارند که آنها را مرجع قرار دهيم. اگر بازيگران، قهرمانان ورزشي و ... گروه مرجع شوند همان اتفاقي مي‌افتد که هم‌اکنون در حال وقوع است؛ يعني به حساسيت‌هاي جنسي دامن زده مي‌شود، الگوي ارتباطات تغيير مي‌کند و ... .
مؤلفه موثر ديگر در ارتباط زن و مرد، شهرنشيني به سبك مدرن است. جوامع هرچه که بزرگتر مي‌شوند، صفات جديدي پيدا مي‌كنند؛ برعکس در شهرهاي كوچك (شهرهاي زير 50 هزار نفر) به‌علت شناخت افراد از يکديگر، به محض ورود يک فرد غريبه مردم او را از خودي تشخيص مي‌دهند؛ يعني شبكه ارتباطي در اين جوامع مبتني بر نظارت جمعي است. اما در شهري مثل تهران چند ميليوني يا  شهر يك ميليوني مثل قم كه افرادش همديگر را نمي‌شناسند و ارتباطات مبتني بر هم طبقگي فرهنگي اجتماعي نيست، خيلي از اتفاقات مي‌افتد. افراد تحت اشراف و نظارت ديگران نيستند. اينكه در حاشيه شهرها مسائل بيشتري از جهت جرم‌زايي وجود دارد به دليل آن است که بافت جمعيتي‌اش بيشتر مهاجرپذير است. در شهرهايي كه بافت همدستي ندارد جرم‌هايي به‌وجود مي‌آيد كه در شهرهاي هم‌تركيب و هم‌بافت بوجود نمي‌آيد. اين‌ها محيط‌هايي است كه نظارت در آنجا كم است و ما شبكه‌اي از ارتباط را در زندگي مردم مي‌بينيم كه مبتني بر شناخت و حساسيت‌هاي جمعي نيست. رسانه در اين ميان عامل اين شبكه ارتباطي شده و پيوند ايجاد مي‌کند، افرادي‌ را به عنوان ستاره يا قهرمان (بازيگران يا ورزشكاران) به ما معرفي مي‌كند كه ما هم آنها را نمي‌شناسيم و در عين حال، با آنها ارتباط فرهنگي برقرار مي کنيم. در واقع واقعيت زندگي‌شان را نمي‌دانيم اما از آنها تأثير مي‌گيريم.
نکته بعدي اينست که اصولاً چقدر بايد تلويزيون را در جامعه گسترش داد؟ و از تلويزيون چه مقدار مي‌توان انتظار داشت تا در خدمت مصالح خانواده و جامعه قرار بگيرد؟ تصور كليشه‌اي از حكومت اسلامي وجود دارد که آن را در موضوع تلويزيون پيش فرض مي‌گيريم. اين رسانه تلويزيون حکومت اسلامي است و در واقع، ابزار حاکم اسلامي است. اين تلويزيوني که مي‌بينيم مختصاتش بايد تحليل شود. بايد ديد تا چه اندازه ظرفيت دارد که در خدمت بسط معارف ديني و ابزاري براي حکومت اسلامي قرار گيرد تا همان اندازه به آن بال و پر بدهيم. آيا توسعه دادن شبکه‌هاي تلويزيوني به مصلحت جامعه هست يا نه؟ چرا با تکثر کانال‌ها و افزايش ساعات برنامه‌ها نظام معاش مردم را به هم مي‌زنيم؟ در حال حاضر چند شبکه داخلي، که بعضاً شبانه‌روزي فعاليت مي‌کنند، با ارائه برنامه‌هاي جذاب در نصف شب، ساعت خواب و بيداري مردم را تغيير مي‌دهند. اين موضوع، آثارش را در روابط جنسي مردم، زن و شوهر، و در تزلزل بنيان خانواده نشان مي‌دهد. زماني که نياز جنسي‌ در خانواده ارضاء نشد، به بيرون از خانواده تمايل پيدا مي‌کند. خيلي از اين مسائل علامت سؤال‌هايي است که اصلاً پاسخ داده نشده. رسانه اي را راه انداختيم، سياست توسعه اعمال کرديم اما لوازمش را ناديد‌ه گرفتيم.
دکتر سميعي: ابتدا بايد نكته‌اي را مورد توجه قرار داد و آن اينکه افرادي از نخبگان در جامعه هستند كه نگاهشان به مسائل مختلف جامعه ارزشي است؛ از جمله مسئلة روابط زن و مرد و بنيان‌هاي عفت جامعه. درطرف ديگر هم افراد ديگري هستند تحليل شان به مسائل اجتماعي براساس عقلانيت مدرن است.  متأسفانه آنهايي كه نگاه ارزشي دارند شايد غالباً نگاه فردي و جزء‌نگر به مسائلي مانند روابط زن و مرد و... دارند فلذا پرسش‌ها و مشكلات مردم را براساس نوع نگاه خود جواب مي‌دهند. در بخش ديگر از نخبگان جامعه، كارشناسان، دست‌اندركاران دانشگاهي به مسائل نگاهي نظام‌گرا دارند، البته در زندگي فردي، تقيدات و التزامات قلبي پايبند به مقدسات و ارزش‌هاي اجتماعي هستند، ولي در نگاه نظام‌گرا و عقلانيت اجتماعي‌شان بيشتر متمايل به عقلانيت مدرن و سكولار است، و راهکارهايي که ارائه مي‌دهند بيشتر مبتني نظام سکولار و در جهت تقويت عقلانيت مدرن و سوق دادن جامعه به سمت مدرنيته است. به نظر مي رسد رسانه و مديريت رسانه تا مقدار زيادي تحت تأثير همين جريان قرار دارد.
جايگاه رسانه در نظام اسلامي كجاست؟ مختصات رسانه بايد چگونه باشد تا بگوييم در خدمت ارزش‌هاي نظام اسلامي است؟ ميزان اوقات فراغت و ميزان بهره‌مندي مردم از رسانه بايد چقدر باشد؟ آيا مانند نظام غربي است؟ آيا رسانه بايد مردم را تشويق كند كه مردم 5 ـ 4 ساعت از وقت روزانه‌ را بنشينيد پاي تلويزيون و اين سريال‌ها و فيلم‌ها را ببينيد؟ آيا اين مطلوب است؟ آيا رقابت تلويزيون به شکلي که حتي در ماه رمضان آنقدر به دنبال جذب مخاطب باشد که مردم را از مسجد رفتن و زيارت و دعا خواندن باز بدارد درست است؟ آيا در اين مقوله جهت‌گيري لازم است؟ يا اينكه رسانه مسئول انجام کار خود است و مسجد و منبر هم مسئول كار خودشان هستند! فكر مي‌كنم جايگاه، روابط و مختصاتي كه براي رسانه در نظر مي گيريم  فارق از نظام و بينش صحيح و عقلانيت الهي است و اين مسئله نقش تعيين‌كننده‌تي دارد. لذا بايد به مختصات رسانه در اين نظام و مختصاتي که بايد داشته باشد توجه کرد.
حجت‌الاسلام و المسلمين ميرخندان: به نظر مي‌رسد مواجهه با ساحت‌هاي موضوع و طرح ساحت‌‌ها در بررسي و تحليل اين موضوع کافي نيست. بنابراين نياز است خود موضوع به‌صورت مفصل‌تري مطرح شود. اگر موافق باشيد در جلسه‌اي ديگر وارد به اين مسئله شويم.
حجت‌الاسلام و المسلمين زيبايي نژاد: لازم است به خلائي که در اين بحث از لحاظ ديني و فقاهتي وجود دارد اشاره کنيم. ما دو دسته پرسش‌ در عرصه‌هاي مختلف از جمله در بحث روابط زن و مرد داريم. گاهي آقا يا خانمي از ما به عنوان فقيه پرسش مي‌كند و مي‌گويد من مي‌خواهم بروم دانشگاه درس بخوانم، با افرادي مرتبط مي‌شوم، آيا اين ارتباط جايز است؟ حد ارتباطم به چه اندازه باشد؟ يا مثلاً دختر مي‌گويد من به‌علت دور بودن از شهر خود و در معرض ديد قرار نگرفتن براي انتخاب شدن به عنوان همسر فراموش مي‌شوم فلذا دانشگاه محيطي است كه به من اين امكان را مي‌دهد كه خودم را معرفي كنم تا زمينة ازدواج برايم فراهم شود. چقدر از اين روابط را جايز مي‌دانيد؟ اين نوع پرسش‌ها در مورد تکاليف فردي است که فقيه هم پاسخ لازم را به او مي‌دهد. اما گاه كساني كه مسئول تدوين سياست‌ها و برنامه‌ها هستند پرسش‌هايي دارند كه ناظر به برنامه‌ريزي در سطح كلان است. پرسش متفاوت پاسخ متفاوت هم مي‌طلبد. يکي از معضلاتي که در حوزه فقاهتي وجود دارد اين است که به پرسش از نوع دوم پاسخ از نوع اول (تکاليف فردي) را مي‌دهند. پرسش‌هاي مديريتي را با پاسخ فردي مي‌خواهد حل کند. دختري مي پرسد كلاس ما مختلط است، آيا در سر كلاس شرکت کنم يا نه؟ پاسخ اين است که اگر خلاف شرع نکني در کلاس مختلط شرکت کن. يک موقع مديران اجتماع، رئيس وزارت‌خانه پرسش مي‌کند که ما مدارس دو جنسيتي مي‌خواهيم بسازيم. دانشگاه‌هايي هستند که مختلطند، اينها را چه کنيم؟ ممکن است جواب بدهيم ايجاد فضاي مختلط‌ توسط حکومت از محرمات کبيره است. در اينجا پرسش از وظيفه حکومت، سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي کلان است. در حوزه رسانه وقتي بحث کودکان را مطرح مي‌کنيد گاهي دختربچه 8 ساله است، پسر 12 ساله و غير بالغ است. آيا اين‌ها مي‌توانند کنار هم بنشينند و شکلي از ارتباط را داشته باشند؟ به عنوان مسئله فردي مي‌گوييد اشکالي ندارد چون مکلف نشده‌اند. گاهي سؤال مي‌شود آيا رسانه مي‌تواند برنامه‌هايي را طراحي کند که ارتباط در اين سنين و دغدغه ارتباط در اين سنين را افزايش دهد؟ اينجا نوع سؤال، از مديريت سياست‌گذاري است. به اصطلاح، بحث فقه حکومتي است. اينجا قواعد ديگري براي پاسخ‌گويي نياز است. ممکن است در حوزة مديريت اجتماعي، تقسيم احکام به احکام پنج‌گانه صحيح نباشد؛ يعني در جائي که مصلحت ملزمه وجود دارد، حکومت موظف به مداخله است. در جايي که مصلحت راجح وجود دارد از مستحبات حکومتي است. در جايي که مصلحت ندارد مداخلة حکومت حرام مي‌شود. به چه حقي در نيروي انساني و در امور اجتماعي که مصلحت بر آن مترتب نيست مي‌توان تصرف ‌کرد، احکام پنج‌گانه تبديل مي‌شود به احکام سه‌گانه و تحولات جدي در حوزه فقاهتي به وجود مي‌آيد، اگر فهم فردي از مسائل اجتماعي حاکميت داشته باشيم، در واقع در عرصة ديگري کار فقاهتي انجام داده‌ايم. بنابراين، حوزه‌هاي ديني متناسب با شرايط جديدي که حکومت تشکيل شده و پرسش‌هاي جديد شکل گرفته، بايد يک نظام پاسخ‌گويي جديدي به عنوان فقه اجتماعي، فقه مديريتي، فقه حکومتي طراحي کنند
يکي از خلاءهاي ديگر، غلبه تفكر فقاهتي به معناي خاصش بر ذهنيت متدينان است. اگر از اول انقلاب تا الان از ما بپرسند حكومت اسلامي چه حكومتي است؟ درجواب مي‌گوييم حكومتي كه در آن احكام اسلامي رعايت شود. در واقع نگاه کاملاً اعتقادي اسلامي است، نه تمايلات اسلامي؛ يعني حوزه اخلاق و تربيت و حوزه اعتقادات از هم جدا شده. از اول انقلاب هم دغدغه ما متدينان اين بوده که چگونه قوانين مصوب مجلس را ديني کنيم، اما اين که چگونه تمايلات مردم شکل گيرد، و فرهنگ‌ها ساخته ‌شود، چندان دغدغه نبوده است. نتيجه اين شده که در اين مسائل قانون‌گذار به يک سمت مي‌رود، فرهنگ عمومي به سمت ديگري. تا زماني که ما تلقي کاملي از دين نداشته باشيم، در عرصه برنامه‌ريزي اين مشکل باقي خواهد ماند. بايد به اصلاح الگوهاي سبک زندگي، به ايجاد تحولات ساختاري و تنظيم دقيق جايگاه رسانه در اين تحولات توجه کرد. اگر فقيه مشکل را در حجاب و بي‌حجابي اينطور ببيند که به‌علت عدم برخورد با مردم در اين موضوع بايد نيروي انتظامي مؤاخذه شود، اگر همه به اين نتيجه رسيديم که الگوهاي اقتصادي، الگوهاي فرهنگي وتکنولوژي‌ها بر موضوع مؤثرند مي‌توان راه به جايي برد. اين که گفته مي‌شود بايد منتظر ظهور بمانيد، اين حرف در مورد اصلاحات کلي درست است، ولي بيشتر بايد منتظر آن زماني باشيم که يک فهم جامعي از مقولات اجتماعي در ذهن ما جا بگيرد. اين اتفاق هنوز نيفتاده است. نکته بعدي آفت تخصص‌زدگي است. شاهد مثالش را بگويم که سال گذشته موضوعي پيرامون نصب خودپرداز کاندوم در مناطق حادثه خيز به روي آنتن رفت که وزارت بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدرآن را حمايت مي کردند تا در مناطقي که دسترسي به داروخانه‌هاي شبانه‌روزي امکان ندارند بهداشت در روابط جنسي غير‌بهداشتي يا تزريق مواد مخدر رعايت شود يا راهي براي مقابله با ايدز داشته باشيم. طرح اين بود که افراد 50 تومان بپردازند و يک سرنگ يا کاندوم تحويل بگيرند. وقتي که به پيامدهاي اخلاقي اين طرح و تأثير مخرب بر عفت و حيا عمومي اعتراض مي‌شود، معاونين سلامت وزارت بهداشت مي‌گويند ما متکفل بهداشتيم نه متخصص اخلاق. مشکل تخصص‌زدگي در بسياري از عرصه‌ها به ما لطمه مي‌زند و براي اين که بتوانيم پاسخ دقيقي به مسائل بدهيم، نياز به نگاه جامع داريم. در علوم انساني هم شايد يک دهه يا بيشتر باشد که بحث پژوهش‌هاي ميان رشته‌اي پيش آمده که بايستي به اين سمت برويم و مطالعات فرهنگي را توسعه دهيم؛ يعني مجموع عرصه‌هاي علمي به عنوان علوم ميان رشته‌اي بيايند تأثيرات خود را بگذارند. مطلبي که جناب آقاي ميرخندان گفتند درست است. هر کدام از اين مقولات نياز به يک بحث کارشناسي دارد که خوب است در بحث‌هاي کارشناسي از افرادي که صلاحيت‌شان بيشتر است

 حجت‌الاسلام والمسلمين زیبایی‌نژاد: چرا بحث از طلاق برای ما به عنوان یک نهاد حوزوی مهم است؟ قبل از پاسخ به این پرسش بایستی توجه کنیم که چه تصویری از طلاق در ذهنمان وجود دارد. ممکن است تعدادی از خواهران و برادران حاضر در جلسه تجربه طلاق داشته باشند و در مقیاس فردی این تجربه برای آنها فرج بعد از شدت باشد. این مصادیق کم نیست. در حقیقت طلاق می‌تواند در برخی موارد پایان مشکلات عدیده و ورود به فضای جدید باشد. از این جهت ما نمی‌توانیم طلاق را در کلیت خود، پدید ه‌ای منکر بدانیم. اما زمانی‌که ذهنیت خود را با نگاه کلان به پدیده طلاق معطوف می‌کنیم، می‌بینیم که در مناسبات اجتماعی، وجود طلاق لازمه زیست اجتماعی است. یعنی در جوامعی که طلاق در کل وجود ندارد، مسائل و مشکلات متعدد بروز می‌کند اما زمانی نگرانی بروز می‌کند که در یک جامعه طلاق از یک اضطرار انتخاب شده، به بخشی از شیوه رایج زندگی تبدیل شود. یعنی زمانی که آمار طلاق افزایش پیدا می‌کند. در این شرایط است که طلاق در مقیاس کلان تبدیل به منکر اجتماعی می‌شود. ممکن است در مقیاس فردی معتقد باشیم که طلاق جایز مبغوض است اما در مقیاس کلان اجتماعی آثار، دلالت‌ها و پیام‌هایی دارد که نشان‌دهنده آن است که نبایستی در حد یک مبغوض عادی به آن توجه کنیم. بنابراین تصویری که در مقیاس کلان از طلاق داریم، و مخصوصا تحولات آن در پانزده سال اخیر، برای جامعه ما مسئله‌ساز شده است. با نگاهی به آمار می‌بینیم که از دهه 40 تا دهه 70 آهنگ ازدیاد طلاق و ازدواج با یکدیگر توازن دارند. یعنی حدود 11 ازدواج در مقابل 1 طلاق. حتی در دهه 70، شاهد رقم 12.5 ازدواج در مقابل 1 طلاق بودیم. اما از سال 75 به بعد، توازن میان ازدواج و طلاق به هم می‌خورد. تا جاییکه در سال 89 در مقیاس ملی شاهد 6.6 ازدواج در مقابل یک طلاق و در شهر تهران 3.3 ازدواج در برابر یک طلاق هستیم. اگر توجه کنیم که مسئله امروز کلان شهر تهران، مسئله فردای شهرهای دیگر است، بیشتر به این معضل اجتماعی پی می‌بریم. البته نگرانی‌ها را زیاده از حد هم نباید تشدید کرد. مثلا برخی ایران را با کشورهای اروپایی مقایسه می‌کنند و می‌گویند ایران در سال گذشته حدود 130 هزار طلاق داشته است و مثل اسپانیا است که از جمله کشورهای طلاق خیز اروپایی است و از حدود 140 هزار طلاق دارد. این مقایسه‌ها درست نیست و نمی‌توانیم از این مقایسه‌های نادرست نتیجه بگیریم که کشور ما مثل کشورهای ردیف اول طلاق در اروپا است. چون در آنجا میزان ازدواج کم است. در کل کشورهای اتحادیه اروپایی میزان ازدواج‌های ثبت شده 2.2 میلیون مورد است. درحالیکه در کشور ما میزان ازدواج‌های ثبت شده نزدیک به 900 هزار ازدواج است. اما نگرانی، نگرانی مهمی است.
لذا در پاسخ به پرسش اولیه که چرا بحث طلاق برای ما مهم است، یک جواب این است که ازدیاد طلاق نشان‌دهنده این است که خانواده کارکرد خود را به خوبی انجام نمی‌دهد و فرزندان را برای مناسبات خانوادگی تربیت نمی‌کند؛ دختر را برای زن شدن و ایفای نقش زنانه و پسر را برای ایفای نقش مردانه و پذیرش تعهد مردانه تربیت نمی‌کند. در متون دینی داریم که مرد باید صفت غمض‌عین داشته باشد، در برابر خطاهای همسرش گذشت داشته باشد، نسبت به امور اقتصادی خانواده تعهد داشته و نسبت به حفظ حریم خانواده غیرت داشته باشد، اما امروزه این صفات در مناسبات تربیتی خانواده بازتولید نمی‌شود. همچنین در مورد دختران، دختران ما با فضایل زنانه برای زندگی خانوادگی آشنا نمی‌شوند. امروزه خانواده‌های ما با برخورداری از سطح تحصیلات آکادمیک بالا، نسبت به نسل‌های گذشته کارآیی کمتری در انتقال آموزه‌های تربیتی خانوادگی به فرزندان دارند. والدین کم‌سواد یا بی‌سواد گذشته، آموزه‌های تربیتی ساده، روان و متناسب با عینیت خانوادگی را برای نسل بعد از خود داشتند. اما خانواد‌ه‌های جدید تکالیف خود را به نهادهای دیگر واگذار کرده‌اند و نهادهای دیگر هم مسئولیت خود را خوب ایفا نمی‌کنند. در اینجا لازم است به آسیب دیگری که متوجه نهادهای تربیتی رسمی و غیررسمی مثل رسانه ها و... است توجه داشته باشیم و آن این است که از تربیت جنسیتی مورد نظر دین فاصله گرفته‌ایم و شعارهای برابری‌طلبانه، سبب شده است که از متن عینیت زندگی فاصله بگیریم. آلن و باربارا پیس در انتهای هر سه نسخه کتاب‌هایشان این عبارت را استفاده کرده‌اند که در طول تاریخ بشریت برای اولین بار در قرن اخیر است که خانواده‌ها دختران و پسران را شبیه هم تربیت می‌کنند. لذا در ورود به زندگی خانوادگی، با انبوهی از تمایزات مواجه می‌شوند که برای آن آموزش ندیده و آماده نشده‌اند. یعنی به تعبیر من تمایزات زن و مرد که می‌تواند مایه جذابیت زندگی خانوادگی باشد، زمینه تخاصم زن و مرد می‌شود. بنابراین اگر نهاد خانواده مهم‌ترین بنیان اجتماعی در نهاد دینی معرفی می‌شود، افزایش طلاق نشان می‌دهد که پایه‌های این بنیان در حال سست‌شدن است.
بحث دیگر آن است که در دهه‌های اخیر ارزش‌های توزیع ‌شده در خانواده و نهاد‌های تربیتی، ارزش‌های معطوف به خانواده نیست. یکی از محققین غربی در تحقیقاتش به این نکته اشاره کرده است که در کشورهایی که ارزش‌های غیرخانوادگی حیات اجتماعی بر ارزش‌های خانوادگی غلبه دارد، طلاق و ازهم‌پاشیدگی و حتی مسائل جنسی نرخ بالاتری دارد. به عنوان مثال دغدغه امروز خانواده‌ها برای تربیت معطوف به خانواده، چه جایگاهی در برابر دغدغه ایشان برای اشتغال و تحصیلات عالی فرزندانشان دارد و چه میزان مناسبات اجتماعی با محوریت خانواده تنظیم می‌شود؟
در پاسخ به این مسئله که چرا طلاق برای ما مهم و مورد توجه است باید گفت که افزایش طلاق در مقیاس کلان، نشان‌دهنده غلبه فردگرایی است. یعنی مناسبات جمعی و از جمله مناسبات خانوادگی تا جایی تحمل می‌شود که در خدمت شادکامی افراد باشد. این که می‌گویند فضای جامعه‌ای فرد‌گرا می‌شود یعنی توجه به خود، بر توجه به ارزش‌های گروهی و مناسبات جمعی و خانوادگی غلبه پیدا می‌کند.

حجت الاسلام و المسلمین زيبايي‌نژاد (مسئول مرکز تحقيقات زن و خانواده ):
هدف از این نشست بازبینی تصویر ارائه شده از خانواده در رسانه ملی و بررسی ابعاد آن و همچنین بحث و گفتگو پیرامون بایسته‌های اصلاح وضعیت موجود است. البته به دنبال بررسی موضوع از منظر تخصص خود هستیم و در مورد مباحث فنی باید متخصصین در حوزه رسانه اظهار نظر کنند.
محور اول، ملاحظاتي است که بايد در بررسي موضوع تأثير رسانه بر خانواده باید به آن توجه کرد.
اولين مطلب تفاوت نگاه خرد و کلان به تأثيرات رسانه است. گاهي برنامه‌اي از سيما را راحت مي‌توان تحليل و نقد کرد. تأثيرات منفي و مثبت يک فيلم يا ضعف و قوت يک برنامه کارشناسي اما برخي از برنامه‌ها يک مجموعه من حيث المجموع هستند داراي آثار و بار مفهومي‌اند. مثلاً در يک سريال، موضوع، اختلافات خانوادگي است و کارگردان هم کار را خوب از کار درآورده است. در فيلم دوم هم موضوع اختلاف خانوادگي است و در آن فيلم هم کارگردان خوب کار کرده. در طول سال چندين سريال با موضوع اختلافات خانوادگي پخش شده است. در اينجا نمی‌شود با نگاه‌هاي جزيي موضوع را تحليل کرد زيرا ضرر در مجموعه من حيث المجموع است. در تحريرالوسيله آمده که گاهي ضرر از يک اقدام حاصل مي‌شود و آن اقدام محرم مي‌شود اما گاهي ضرر از مجموعه‌اي از اقدامات حاصل مي‌شود و آن مجموعه محرم مي‌شد. براي مثال با يک بار سيگار کشيدن کسي معتاد نمي‌شود خود اين مصداق محرم نيست اما اگر استمرار يابد اين استمرار محرم مي‌شود و ضرر دارد. در تحليل رسانه بايد نگاه کلان را مدنظر داشت. در عصر جديد که عصر انبوه‌سازی پیام است. یعنی دستگاه‌هاي پيام‌رسان متکثر شده‌اند، پيام‌ها بطور متوالی به ذهن ارسال مي‌شود، بر خلاف امروز، در گذشته پيام‌هايي که دريافت مي‌کرديم اندک بود و امکان تمرکز روي تک‌تک پيام‌ها وجود داشت، اما امروز به عده توالی در ارسال پیام قدرت تمرکز بر تک‌تک‌ پيام از بین رفته، وقتی بر روی پیام تأمل نداشته باشید امکان تحلیل هم نخواهی داشت. اينجاست که اثر مجموع من حيث المجموع بيشتر مي‌شود، يعني هزار پيام را با يک فضا و يک پارادايم ذهن دریافت می‌کند. فضای ایجاد شده توسط پیام‌ها دلالت‌های سنگینی دارد.
نکته دوم : بررسی تأثيرات قالبی رسانه است، يعني آيا اين محتوا مي‌بايست در اين قالب ارائه شود يا خير؟ در يک سريال قديمي به نام دنياي شيرين، پيام کلي برنامه اين بود که پدر و مادر بايد ظرفيت‌هاي کودکانشان را بشناسند و استعدادهاي کودک را به رسميت بشناسند. اين پيام في حدنفسه پيام خوبي است. اما اين پيام برای والدين است نه کودک، نتيجه اين نوع پيام‌ها به کودک اين است که کودکان در مقابل والدين سينه سپر مي‌کنند. به جاي اينکه والدين حد کودکان را بشناسند، کودکان در مقابل والدين صف بندي مي‌کنند به همين دليل است که گفته مي‌شود که هر پيامي را نمي‌توان به هر صورتي به مخاطب القا کرد.
گاهی اوقات مسئله محتواست. گاهی اوقات مدت زمان ارتباط با رسانه و گاهی فی نفسه خود رسانه. ممکن است در برخي موارد مسئله محتوا نباشد ولي همين‌که فرزند ما روزي 6 ساعت مقابل رسانه بنشيند و بهترين برنامه را ببيند، و اینکه مرجع تربيتي ما و فرزندانمان رسانه باشد، براي ما مسئله باشد. از طرفی امکان دارد کسی ادعا کند که کثرت ارتباط با رسانه خودش ضد خانواده است، يعني به جاي اينکه خانواده مرجع تربيتي باشد اين مرجع عوض شده است. تضعيف والدين توسط رسانه پيام بدي است و غیره.
وقتي درصدديم تأثير رسانه را بر خانواده تحليل کنيم نبايد سراغ پيام‌هاي مستقيم برويم، ممکن است دلالت‌هاي غير مستقيم، تأثيرات بيشتري داشته باشد. بسياري از برنامه‌هاي رسانه‌اي برنامه خانوادگي در رسانه با موضوع خانواده نيست اما تأثيرات آن با چند واسطه در حوزه خانواده مشخص مي‌شود، مثلاً‌ وقتي انيميشن‌هايي را نمايش مي‌دهيم که در آن‌ها حيواني صحبت مي‌کند و خزنده‌اي حرکت مي‌کند، بحث تکامل داروين با اين ايده جا مي‌افتد و ذهن بچه‌ها با تطور انواع، گره مي‌خورد و اين ذهنيت، که اگر همه چيز تاريخي است چرا خانواده تاريخي نباشد، به راحتي منتقل مي‌شود. بحث جامعه‌شناسي تاريخي خانواده با نظريه داروين مرتبط است. نظريه داروين در حوزه حيوانات مطرح شد و بعد به ساختارهاي اجتماعي بسط پيدا کرد. همان‌گونه که تحولات موجودات، نقشة‌ از پيش تعيين‌شده‌اي ندارد ساختارهاي اجتماعي هم اینطور است و این دیدگاه به ساختار خانواده تطبيق داده شده است. بدين صورت که در گذشته، خانواده وجود نداشته، و خانواده از زمان مالکيت خصوصي ايجاد شده است. ابتدا ايده مالکيت زن توسط مرد متولد شده و بعد خانواده بوجود آمده است، لذا خانوده گسترده، مطابق با جامعه فئودالي، و خانوادة هسته‌اي با جامعة صنعتی و تنوعات متناسب با جامعه فراصنعتي شکل گرفته است. در نتيجه فرزندان ما با بستري مواجه‌اند که در اين بستر به راحتي ضرورت تحول مناسبات خانوادگي را آموزش مي‌بينند.
بحث بعد توجه به کارکردهاي متفاوت رسانه است. گاهي رسانه حامل پيام است يعني تریبونی برای اطلاع رساني است. مانند برنامه‌هاي مستقيمي که در رابطه با خانواده پخش می‌شود و کارشناسان خانواده طرح بحث مي‌کنند. رسانه تريبون انتقال پيام است. اما گاهي کارکرد رسانه کارکرد فراغتي است. در اين کارکردهاي فراغتي که قصد سرگرم‌کردن مخاطب را دارد اتفاقات زيادي مي‌افتد. این وقایع حامل دلالت‌هاي مستقيم و غيرمستقيم است. براي مثال بعضي برنامه‌ها، حس زيبايي‌شناسي و سطح انتظارات مخاطب را تغيير مي‌دهند و به تبع آن هنجارهاي ارزشي هم تغيير مي‌کنند. برنامه‌هاي سرگرمي چند دلالت روشن دارند. اول اينکه ما را از عالم جديت به عالم بي‌خيالي و از فضای حساس ما را به خلسه بي‌خيالي مي‌برد. وقتی وارد این فضا شدیم دلالت دوم جديت را از مخاطب مي‌گيرند. در برخي کشورها مثل فنلاند مردم بسيار جدي هستند اما در کشور ما اين‌گونه نيست. آستانه تحريک‌پذيري ما با کشورهاي ديگر متفاوت است، علتش را باید در ارتباط خاص ما به برنامه‌های طنز جستجو کرد آيا نسبتي که ما با اين برنامه‌ها برقرار مي‌کنيم، عزائم جدي را از ما مي‌گيرد؛ بطور مثال در بعضي روايات گوش دادن موسيقي جديت را از انسان مي‌گيرد. تأثير کم‌شدن جديت بر روابط خانوادگي چيست؟
نکته بعدي اين است که آیا در تحليل ضعف‌هاي رسانه ملي، انگشت اتهام را سراغ اصحاب رسانه و هنر ببریم؟ به‌نظر رسانه و جامعه هنري ما بخشي از اين حلقه‌هاي اتصال مربوطه هستند، اما بسياري از اشکالات مربوط به نهادهاي ديگر است. در حقیقت انگشت ابهامي را که بايد به سمت خودمان بگيريم را به سمت ديگران گرفته‌ایم، يعني اقداماتي که مي‌بايست توسط ما صورت مي‌گرفت را از ديگران انتظار داريم. امروز رسانه ملي ما معطل بسياري از مباحث نظريست که بايستي در نهادهاي علمي و ديني بررسي شوند.
از طرفی اقدامات مثبتي که در اين سال‌ها انجام شده، بايد حمايت کرد و در این چند سال اخیر اتقافات خوبی در حوزه‌های مختلف در رسانه ملی صورت گرفته که در خانواده و اخلاق اثر گذاشته است. مثلاً سريال به کجا چنين شتابان.
رسانه ملي در کشور ما به دليل اينکه رسانه رسمي جمهوري اسلامي است، از يک مشروعيت برخوردار است. اين مشروعيت پيام‌هاي رسانه‌ را داراي بار دلالتي خاص مي‌کند، يعني يک گروهي از مردم، پيام‌هاي رسانه را پيام‌هاي نظارتي تلقي مي‌کنند و به آن پيام‌ها اعتماد مي‌کنند و از اين جهت حساسيت ملي در پيام‌رساني بيشتر است. گروه ديگري که جمعيت سياست‌گريز هستند و به هر دليل ژست منتقد دارند نگاهشان انتقادي غيرعاديست. در تحليل رسانه ملي بايد به اين بعد که اين رسانه، رسانه مشروعيت‌بخش و سياسي است توجه کرد.
نکته آخر در بخش ملاحظات، اين است که برنامه‌هاي رسانه‌اي يک ضيق ذاتي دارند، يعني روال طبیعی زندگي خانوادگي و ابعاد زندگي‌ و روابط خانوادگي برای ما روشن است و يک تصوير جامعي است اما برنامه رسانه‌‌اي نمي‌تواند تصوير جامع به مخاطب بدهد. بنابراين به دليل ضيق تصوير، نمي‌تواند روي تصاوير خاصي زوم کند و از زوايه خاصي زندگي خانوادگي را به تصوير بکشد. در اينجا هنرمند بخشي از صحنه‌ها را بزرگ‌نمايي مي‌کند و بخشي را ناديده مي‌گيرد. گاهی اوقات اتفاقاتی به تصویر کشیده می‌شود که در زندگی بارها اتفاق افتاده و برای ما عادیست. تلويزيون آن مسئله را به تصوير می‌کشد اما آن تصاوير بخشي از تمام تصویر زندگي است. بزرگ‌نمايي به ذائقه و جهت‌گيري‌ها و حساسيت‌هاي هنرمند برمي‌گردد.


 حجت‌الاسلام والمسلمين زیبایی‌ن‍‍ژاد
در ابتداي این نشست خاطر نشان كرد: به نظر می‌رسد براي بررسی این موضوع بايد به این پرسش پاسخ دهيم که چرا گاهي حرکت‌هایی تحت عنوان «جنبش زنان» در کشور، برای جریان اصول‌گرا و مدیریتی نظام، پر هزينه است، و اين حركت‌ها پیشاهنگ جنبش‌های قومی، محلی، دانشجویی و صنفی قرار مي‌گيرد.
وی براي اثبات پر هزینه بودن حرکت جنبش زنان در كشور، به قراین زیر اشاره کرد:
1-    جریان روشنفکری که در کشور ما با جریان مذهبي، و در همه جهان با سنت معارض است، و در حالت عادی نيز چندان سیاسی نیست،  در حوزه مسائل زنان با جريان‌هاي معارض نظام پیوند خورده، و با آنان همسو می‌شود.
2-    سران این جنبش‌ها چه در داخل و چه خارج از کشور، معتقدند جنبش زنان مي‌تواند نماينده جنبش‌های دیگر باشد و اگر تقویت شود زمینه‌ای برای مطالبات اقشار دیگر نيز خواهد بود.
3-    نزدیک شدن جنبش زنان به توده‌ها در دو سال اخیر‌، یکی دیگر از قراین این پیش فرض است. پيش از آن جنبش زنان جریاني نخبه‌گرا بود، اما اکنون با توده‌ها تعامل دارد.
4-    اعضای جنبش‌های زنان در مقالات و مصاحبه‌های خود، درباره آينده حركتشان جسورانه و امیدوارانه سخن مي‌گويند و گاهی ادعا مي‌كنند نمی‌توان جلوی حرکت اين جنبش‌ها را گرفت.
حجت‌الاسلام زیبایی‌نژاد خاطر نشان كرد: در بررسی علل این امر، بايد به سه سؤال ذیل پاسخ داد:
1- مسائل جامعة زنان چیست و چه چیز آنان را مستعد مي‌كند تا با جریان‌هاي جنبش زنان همسو شوند؟
2- ماهیت عملکرد جریان اصول‌گرا و مدیریتی نظام چیست؟
3- كدام ویژگی در عملکرد جنبش زنان، موجب موفقيت آنان شده است؟
وی در بررسی مسائل جامعة زنان گفت: مشكلات جامعه زنان گاه در نیازهای واقعی آنان ريشه دارد که به آنها پرداخته نشده است و گاه این نیازها منشأ واقعی ندارند، تغییر نظام ارزشی در جامعه، مطالبات و احساس جدیدی را برای آنان ایجاد کرده است؛ مسئول دفتر مطالعات و تحقيقات زنان با اشاره به اينكه جامعة زنان میان این دو نوع نیاز تفکیک نکرده و همه را واقعی فرض می‌کند، اظهار داشت: زنان، همة مطالبات خود را بر حق می‌دانند؛ هنگامی‌که يك قشر مطالباتی داشته باشد و احساس کند جریان حاکم، با مطالباتش همسويي ندارد، انتقاد و اعتراض خواهد كرد. از طرف ديگر، اگر احساس کند کسانی هستند که به مطالبات او پاسخ می‌دهند، با آنان احساس هم‌گرایی می‌نمايد؛ و البته گاهی اوقات تنها «احساس نارضایتی»، علت تامه‌اي است براي آنكه زنان جامعه به اين جريان‌ها گرایش پیدا کنند، بدون اینکه آنها را بشناسند و از مختصات کارشان با خبر باشند.
به اعتقاد وي، يكي از دلايل نگاه انتقادي جامعة زنان  به حاكميت، آن است كه نظام حاكم، حركت‌هاي صحيح خود را به شكل قانع‌كننده‌اي براي زنان تبيين نكرده است و از طرف ديگر، گاهي اوقات جامعه زنان به حق مشكلي را احساس مي‌كنند، ولي در تحليل خود به خطا مي‌روند. براي مثال احساس مي‌كنند مشكلاتشان از مسائل حقوقي ناشي شده است در حالي‌كه علت مشكلاتشان مسائل ديگري است.
نویسندة کتاب «درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام» در خصوص ماهیت عملکرد جریان اصول‌گرا و مدیریتی نظام به نكات ذيل اشاره كرد:
- ترویج مفاهیم و ارزش‌های اومانيستي در جامعه؛ وقتي در عصر سازندگي احساس كرديم كشورمان به توسعه نياز دارد، از الگوهاي توسعه غربي، البته با كمي اصلاحات جزيي استفاده كرديم.  در نتيجه ارزش‌هايي مانند فردگرايي، آزادي به مفهوم غربي و برابري به معناي تشابه در جامعه رواج پيدا كرد.   
- در يك مقطع زماني نگاه كليشه‌اي به مسائل زنان وجود داشت و سيستمي براي رصد كردن نياز هاي واقعي زنان نداشتيم. بنابراين محافل بين المللي مانند سازمان ملل درباره مسائل زنان به ما بخش‌نامه مي‌كردند؛ در مقطعي ديگر مسئولان، مشكلات جامعه زنان را ناديده گرفته، و الويت‌هاي ديگري داشتند. در هر دو نگاه مخاطب احساس مي‌كند حكومت براي برآورده كردن مهم‌ترين نيازهاي او، برنامه‌اي ندارد.
- تاكنون حاكميت ارتباط منطقي و تعريف شده‌اي با نخبگان نداشته است؛ گاهي نخبه‌زده و زماني هم نخبه گريز و عوام زده عمل كرده است.
- جريان اصولگرا كه كه گاهي هم در حاكميت قرار مي‌گيرد، غالباً نقش جريان‌هاي منفعل را بازي مي‌كند؛ به اين معنا كه همواره ديگران را نقد كرده، اما خودش حرف نو و اثباتي براي گفتن ندارد.
- تاكنون در مباحثمان، مناطق ممنوعه ايجاد كرده‌ايم گاهي اوقات سازمان‌ها و نهادهاي حكومتي در آمارهايي كه به نهادهاي كارشناسي مي‌دهند، مانند آمار سن ازدواج يا دختران تنها، ملاحظاتي اعمال مي‌كنند؛ در صورتی که نبايد در حوزه كارشناسي مناطق ممنوعه‌اي لحاظ شود.
- به دليل ضعف كارشناسي، تاكنون تنها مطالبات كساني به گوش مي‌رسد كه زبان دارند؛ براي مثال كسي نيست كه از حقوق خانواده به عنوان يك ساختار غير از اعضايش، دفاع كند، زيرا خانواده لسان ندارد.   
به این ترتیب، زنان احساس نمی‌کنند که قوة فعال جامعه در نظام مدیریت برایشان تلاش می‌کند، و این امر باعث می‌شود کسانی که وانمود می‌کنند دغدغه مسائل زنان را دارند، پرچم‌دار شوند.
رئیس مرکز تحقیقات زن و خانواده براي بررسی ماهیت جنبش زنان، جريان‌هاي فمینیستی را به لحاظ موقعیت و ساختار از اول انقلاب تا کنون به شرح زير تقسيم‌بندي كرد:
از بعد از پیروزی انقلاب تا حدود اواسط دهة 60 با «فمینیسم حاشیه‌ای» مواجه بودیم. در این دوره، جامعه مشغول مسائل انقلاب و جنگ بود و معارضان نظام، فکر می‌کردند حکومت با فعالیت سیاسی به زودی از بین می‌رود. بنابراين مسئله زنان برایشان حاشیه‌ای بود؛ فکر می‌کردند با تغییر نظام سیاسی مسائل زنان هم حل خواهد شد.
از نیمة دهه 60 تا دهة 70 «فمینیسم محفلی» شکل گرفت. در این برهه معارضان نظام در خارج از کشور به این نتیجه رسیدند که برای براندازی نظام باید به جای حرکت سیاسی، حرکتی فرهنگی داشته باشند؛ از طرف ديگر معارضان داخلی و متدینانی که جذب جریانات روشنفکری شده بودند، فعالیت خود را در حوزه زنان آغاز کردند. در این مقطع هنوز تشکل‌های فمینیستی به صورت علنی شکل نگرفته بودند.
 «فمینیسم مطبوعاتی» در دهة 70 ایجاد شد. گروه‌های زیرزمینی و خانگی که قبلاً شکل گرفته بودند، از مطبوعات به عنوان ابزار هماهنگ کنندة خود و کانال ارتباط با فمینیست‌های خارجی استفاده کردند. مخاطب آنان در این دوره، قشر نخبه و تحصیل‌کردة جامعه بود.
 «از اواخر دهة 70 گروه‌های فمینیستی سازمان‌های غیر دولتی را تأسيس کردند. در این برهه، افراد با حیثیت گروهي و تشكيلاتي، چه در داخل و چه درخارج از كشور، حمايت مي‌شدند. در این مقطع  با ایجاد و تقویت NGO ها در داخل، مرکزیت مباحث فمینیستی که قبلاً در خارج از کشور بود، وارد کشور شد. فمینیسم این دوره تشکیلات‌محور و ایدئولوژیک بود.
از سال 1385 تاکنون با «فمینیسم شبکه‌ای» مواجه هستيم. در این دوره نگاه عمل‌گرا جایگزین نگاه ایدئولوژیک شده است و فعالیت‌ها نیز از حیطة گروه خارج شده‌اند. به گفته کنشگران فمینیست، این نوع فمینیسم ساختار افقی دارد؛ به این معنا که هسته‌های هماهنگ کنندة متنوع و متکثر، وظیفة سازماندهی اعتراضات را بر عهده دارند، ولی ساختار هماهنگ کننده از بالا به پایین وجود ندارد. البته به نظر ما این ساختار هماهنگ کننده اکنون به پشت صحنه رفته است؛ ویژگی دیگر فمینیسم شبکه‌ای، انجام دادن عملیات زمانمند و ارتباط چهره به چهره و مردمی است. هدف فمینیسم در این دوره، جذب نیروهای عمومی و بسیج توده‌ای است. به دلیل غیر متمرکز بودن ساختار این جریان، مقابله با آن سخت است.
اکنون مهم‌ترین محور هماهنگی و اتحاد گروه‌های معترض (سیاسی و غیر سیاسی) مانند سلطنت‌طلب‌ها، چپی‌ها، طیف‌های مشارکتی، اصلاح‌طلبی و هنری،  کمپین یک میلیون امضاست که نهادهای بین المللی نیز با اعطای جوایز، از آن حمایت می‌کنند.
 از طرف ديگر تغیير خودباوری وخودآگاهی قشر جوان با ایجاد مطالبات حقوقی جدید و در پس آن مطالبات سیاسی، از اهداف جدید این جنبش است.
حجت‌الاسلام زیبایی نژاد در پايان سخنان خود گفت: ما بايد نقاط ضعف خود و مطالبات زنان را بیشتر بشناسیم و درصدد حل آنها باشیم و مهم‌تر از همه باید در تغییر نظام ارزشی زنان و ایجاد مطالبات جدید برای آنان بکوشیم.
در این نشست همچنين، میزگردی براي تبيين «مدیریت مطالبات زنان» با حضور خانم الهیان، نمایندة مردم تهران در مجلس شورای اسلامی، خانم آیت اللهی، عضو شورای فرهنگی- اجتماعی زنان؛ و خانم علاسوند، عضو هیئت علمی دفتر مطالعات و تحقیقات زنان تشکیل شد.
 ابتدا خانم الهیان با استناد به نظرسنجی‌های صورت گرفته از جامعة زنان در ایام انتخابات مجلس شورای اسلامی گفت: آن چه از این آمار و ارقام استخراج شد، با شعارها و مطالبات نخبگان سنخیت نداشت.
 وی مطالبات زنان را در وهلة اول، مباحث فرهنگی و سپس مسائل خانواده دانست و متذكر شد: گاهي برخي از مسئولان NGOهاي زنان اعتراف مي‌كنند كه در القاي ايده‌هايشان به تودة جامعه شكست خورده‌اند.
 خانم الهيان علت اين مسئله را در بافت اسلامي، معنوي و الهي جامعه دانست و خاطرنشان كرد: «فمينيست‌ها مي‌خواهند زن را از مبادي آفرينش جدا كرده و در مقابل مرد قرار دهند تا از حقوق او دفاع نمايند؛  اين امر بر خلاف سرشت زنان است.
 دکتر الهيان با اشاره به بی‌توجهی NGOها و نخبگان زنان به مطالبات واقعي جامعة زنان گفت: «چرا دربارة مسائل بهداشتي و سلامت زنان از آنان دفاع نمي‌كنند و فقط مباحث حقوقي زنان را مطرح مي‌نمايند؟»
خانم آیت‌اللهی نیز ازدواج دختران و جايگاه زن در خانواده را از جمله مطالبات زنان دانست و اظهار داشت: درخانواده با بسياري از زنان  متناسب با شأن انساني‌ آنان برخورد نمي‌شود؛ ازطرف ديگر يكي از مشكلات جامعه زنان بحران هويت است، هر چند به عنوان مطالبه مطرح نمي‌شود.
عضو شوراي فرهنگي- اجتماعي زنان گفت: بسياري از مسئولان اصولگرا مسائل زنان را جدي نمي‌گيرند.
خانم علاسوند نيز با اشاره به ضرورت تقسیم‌بندی مطالبات زنان بر اساس موقعیت‌های متفاوت گفت: مطالبات دوران تجرد یک دختر در یک موقعیت خاص، با مطالبات همان دختر چند سال بعد کاملاً متفاوت است؛ و مطالبات زنان شاغل و خانه‌دار نيز با هم فرق می‌کند.
وی به نقش فضای فرهنگی در مطالبات زنان اشاره کرد و متذکر شد: بايد بر حسب موقعيت‌هاي متفاوت مطالبات مطلوب براي افراد ايجاد شود.
 عضو هيئت علمي مرکز تحقیقات زن و خانواده، در پايان سخنان خود تحليل وضعيت بومي زنان را در شناخت مطالبات آنان ضروری دانست و تقویت و تلقین این مطالبات را برای ایجاد جریان اجتماعی در جامعة زنان مهم برشمرد.

کلیات بحث غرب‌شناسی :
حجت‌الاسلام دکتر مهدی امیدی دارای مدرک تحصیلی خارج فقه و اصول از حوزه علمیه قم و دکترای علوم سیاسی از موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی می‌باشند. ایشان علاوه بر تألیف چندین مقاله، به عنوان محقق، مدرس و عضو شورای علمی گروه علوم سیاسی مرکز جهانی علوم اسلامی و مؤسسه امام خمینی، مشغول فعالیت آموزشی ـ پژوهشی بوده و مدیریت گروه فلسفه سیاسی انجمن مطالعات سیاسی حوزة علمیه قم را عهده‌دار می‌باشند دکتر امیدی همچنین عضو گروه فلسفه سیاسی پژوهشکده علوم و فرهنگ اسلامی می‌باشد.
سرفصل‌های بحث
1. بررسی غرب به مثابه یک تمدن
2. ضرورت فهم جوهرة تمدن غرب
1ـ2. سکولاریسم به عنوان جوهرة تمدن غرب
1ـ1ـ2 سکولاریسم حداقلی
2ـ1ـ2. سکولاریسم حداکثری
3ـ1ـ2. سکولاریسم استحاله‌گرا
3. تقابل سنت و مدرنیته
4. مکاتب فکری موجود در فضای تمدنی غرب
5. بررسی تأثیرات مکاتب و جریانات فکری بر جنبش فمینیسم
نگاه اجمالی به بحث
مسئله زنان و خانواده یکی از حوزه‌ها و قلمرو‌هایی است که غلبه رویکرد التقاطی برگرفته از ساختار‌ها، عناصر و بنیاد‌های نظری و فکری غرب جدید، در آن تأثیر‌گذار است. از سوی دیگر، تفکر اسلامی با محوریت آموزه‌های دینی و توحیدی و توجه به اصل عبودیت و هدفمندی در خلقت، ساختار‌ها و اقتضائاتی را طلب می‌کند که عمدتاً در تعارض با فرهنگ و تمدن غربی است. شناخت این تعارضات، مستلزم آشنایی با خصوصیات و ویژگی‌های غرب است که مبحث غرب‌شناسی، عهده‌دار این مطلب می‌باشد.
غرب به مثابه یک تمدن:
برای ورود به بحث، در مرحله نخست باید تمایزی میان غرب‌سیاسی با غرب به مثابه یک تمدن قائل شویم. این امر ما را به بنیادهای فکری تمدن و جوهره آن رهنمون می‌شود.
ضرورت فهم جوهرة تمدن غرب:
بسیاری از مطالعات غرب‌شناسی به آثار و پیامد‌های مدرنیته و یا نظریه‌پردازان مدرنیته و یا صرفاً به مکاتب و جریانات فکری آن توجّه دارند اما نقض همة این انواع غرب‌شناسی در آن چیست که کلیّت تمدنی غرب را مدّ نظر ندارند. ما در این بخش سکولاریسم به عنوان جوهرة تمدن غرب خواهیم پرداخت و برداشت‌های سه‌گانه از آن را (سکولاریسم حداقلی (دو گانه‌ساز) ـ حداکثری (الحادی) و سکولاریسم استحاله‌گرا مورد بحث قرار می‌دهیم.
سنت و مدرنیته:
پس از این به شکاف‌ها و گسست‌هایی که در نتیجه تنازع میان سنت و مدرنیته به وجود آمده است اشاره‌ای خواهیم داشت.
مکاتب فکری:
مکاتب فکری با ایدئولوژی اساسی عمده در فضای تمدنی غرب در تداوم مباحث قبلی مطرح خواهد شد. ایدئولوژی چون لیبرالیسم، مارکسیسم، محافظه‌کاری، قلی‌گرایی، فاشیسم ـ پست‌مدرنیسم.
در پایان نیز تأثیرات مکاتب و جریانات فکری بر جنبش‌های فمینیستی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
سؤالات اساسی بحث:
1. ضرورت شناخت غرب چیست و چه آثاری بر حوزه‌های مختلف زندگی از جمله مسایل مربوط به زنان دارد؟
2. در سخن از غرب، چه ویژگی‌هایی از آن مدنظر است؟ آیا ویژگی‌های سیاسی با جغرافیایی و تاریخی آن مورد توجه است یا خصوصیات تمدنی غرب؟
3. بحث از کلیت تمدنی غرب، چه فواید و آثاری در پی دارد و جایگاه آن در میان سایر موضوعات مورد بحث در حوزة غرب‌شناسی چیست؟
4. چه ویژگی و خصوصیتی در سکولاریسم موجب گردیده است تا از آن به عنوان جوهرة تمدن غرب نام برند؟
5. ویژگی‌ها و انواع سکولاریسم چیست و هر یک از انواع آن چه پیامد‌ها و آثاری را به دنبال دارند؟
6. چه شکافت‌ها و گسست‌هایی از ناحیة تعارض سنت و مدرنیته حاصل شده است؟
7. مکاتب فکری و ایدئولوژی تأثیر‌گذار بر فضای تمدن غرب چیست و میزان تأثیر‌گذاری آنها بر غرب جدید تا چه حدودی است؟
8. فمینیسم به عنوان یکی از جنبش‌های رایج در غرب، تحت تأثیر چه مکاتب و جریانات فکری بوده است؟

«بيانات حضرت آيت‌الله‌العظمى مكارم شيرازى»
در ارتباط با مسائل زنان نكات زيادى قابل اشاره است كه بخشى از اين موارد را فهرست‌وار بيان می‌كنم:
نكته اول: آنكه، غربيان اصرار دارند تا به هر طريق ممكن فرهنگ خود را در تمامى زمينه‌ها بر ما تحميل نمايند. اين تحميل منحصر به مسائل مربوط به زنان نيست، بلكه در تمامى مسائل اعم از فرهنگ، سياست، اخلاق، خانواده و تمامى مسائل اجتماعى ديگر هم صورت می‌گيرد. اين مسأله از طريق رسانه‌هاى گروهى و ايجاد جنجال در جرايد و راديوها و تلويزيونها و گاه از طريق مراكز و سازمانهاى بین‌المللی، توسط آنان دنبال می‌گردد. حتى انعقاد قراردادهاى اقتصادى با ساير كشورها را نيز مشروط به رعايت حقوق بشر مورد نظر خود می‌نمايند؛ به عنوان مثال، براى قبول درخواست الحاق بعضى از كشورهاى همسايه به اتحاديه اروپا، به طور دائم شرايط فرهنگى خود را بر اين كشور تحميل می‌كنند. آنها نيز به دليل عدم رعايت موازين اسلامى توسط هيأت حاكمه و ساير مشكلات داخلى و خارجى، قدم به قدم عقب‌نشينى كرده و شرايط تحميلى غرب را می‌پذيرند.
این‌که غرب از طريق راه‌هايى چون ايجاد جنجال در مطبوعات، راديو، تلويزيون و گنجاندن شرايطى در پيمانهاى اقتصادى و نيز از طريق مراكز و سازمانهاى بین‌المللی سعى در تحميل فرهنگ خود بر ملت مسلمان ما دارد، به اين دليل است كه اگر فرهنگ غرب بر ما تحميل شود، ديگر نمی‌توانيم به عنوان يك جمعيت مستقل، در مقابل آنان ايستادگى نماييم. فشارى هم كه در زمينه مسائل زنان بر ما وارد می‌شود، در راستاى همين برنامه كلى آنان می‌باشد. ما بايستى با ارائه شواهد و قرائن كافى، ملتهاى ديگر را از چنين برنامه‌هايى آگاه سازيم.
نكته دوم: این‌که، بايستى با جهان اسلام ارتباط داشته باشيم. طبق اطلاعات به دست آمده، تعدادى از كشورهاى اسلامى، كنوانسيون را پذيرفته و تعدادى نيز از قبول آن سر باز زده‌اند. بهتر است آشكارا يا پنهان با كشورهاى مسلمانى كه قرار است در كنفرانسها شركت كنند، جلساتى را تشكيل داد و ديدگاه‌ها و برنامه‌ها را هماهنگ نمود تا بتوان در اين كنفرانسها از يك موضع واحد صحبت كرد. همچنين بايد ديد كه آيا كشورهاى پذيرنده كنوانسيون، مواد اين كنوانسيون را در مورد مسائلى چون طلاق، عدّه، ارث و ... ـ كه حكم آنها صراحتاً در قرآن آمده ـ در عمل قبول دارند يا پذيرش مفاد كنوانسيون از سوى آنان صورى است؟ بايد به آنان گوشزد كرد كه پذيرش صورى كنوانسيون، نه تنها فشارهاى بین‌المللی را كاهش نمی‌دهد، بلكه ـ با توجه به اصل ضمانت اجرا ـ اين فشارها را افزايش خواهد داد. اين امر نيازمند يك همكارى و هماهنگى قبلى بين كشورهاى اسلامى می‌باشد.
نكته سوم: اين است كه، خودباختگی‌هايى نيز از سوى عناصر داخلى مشاهده می‌شود. بنابراين، لازم است تا در داخل كشور نيز اقداماتى صورت گيرد. سمينارها و جلساتى در سطح كشور برگزار شود و حوزه‌هاى علميه، دانشگاه‌ها و تمام آنهايى كه معتقد به مبانى اسلام هستند، از موضع قدرت روى اين مسأله كار كنند تا اين خودباختگى از بين برود و يا به حداقل تقليل يابد. در اين راستا، صدا و سيما نيز می‌تواند نقش به‌سزايى ايفا كند.
نكته چهارم: اين است كه، ما نبايد تنها يك روى سكه را ببينيم؛ بايد به اين حقيقت تلخ نيز اعتراف داشته باشيم كه مردانى در جامعه ما بوده و هستند كه به انحاء مختلف حقوق زنان را تضييع كرده و می‌كنند و همين مسائل نيز دستاويزى براى دشمنان و مخالفان گشته است. لذا لازم است تا با قاطعيت، با سوء استفاده‌هايى كه از قوانين اسلام در جهت تضييع حقوق زن صورت می‌گيرد، برخورد شود. ما بايد در فتاوا و صدور احكام، شجاعت بيشترى داشته و جلوى اجحافات را بگيريم. به عنوان مثال، شرايطى كه به تازگى در عقدنامه‌ها آورده می‌شود، راه شرعى خوبى است كه جلوى هوس و اجحاف برخى از مردان را می‌گيرد. اين مسأله تا حدود زيادى می‌تواند فشارى را كه از خارج بر ما وارد می‌شود، كاهش دهد.
نكته پنجم: اينكه، ميان فرهنگ ما و مفاد «كنوانسيون محو تبعيض عليه زنان» سازگارى وجود ندارد و حتى برخى از مواد اين كنوانسيون بر خلاف ضروريات اسلام می‌باشد. پس بهتر است كه به اين كنوانسيون ملحق نشويم. بايستى با انجام اقدامات فرهنگى در داخل و خارج از كشور تلاش كنيم تا اين حقيقت در دنيا مسلّم گردد كه گروهى حق ندارد بنشيند تصميمى بگيرد و اين تصميم را بر همه جهانيان تحميل نمايد. يقيناً تسليم شدن در برابر زورگويى اينان، نه فقط دين ما را از ما خواهد گرفت، بلكه در دنيا نيز استقلال ما را خواهد گرفت؛ چرا كه دولتهاى سلطه‌گر تا كشورى را ذليل و تحقير نكنند، با او مذاكره نخواهند نمود. بنابراين عزّت دنيا و آخرت ما ايجاب می‌كند كه با تمام توان در حفظ فرهنگ اسلامى و ملّى خود ايستادگى نماييم.
نكته ششم: اين است كه، غربيان حتى خودشان هم به ادعاهايى كه در مورد زنان دارند، عمل نمی‌كنند. مگر در ميان وزراى آمريكا يا ساير كشورهاى غربى چند وزير زن وجود دارد؟ رئيس جمهور يا نخست وزير چند كشور غربى زن هستند؟ بنابراين، می‌بينيم كه ادعاهاى آنها در زمينه مساوات دو جنس دروغى بيش نيست و خود آنان نيز در عرصه عمل به اين ادعاها پايبند نيستند. يعنى، آن‌جا كه اين ادعاها با منافع آنان در تضاد باشد، به راحتى از عمل به آن سر باز می‌زنند و هنگامى كه در جهت منافع آنهاست، ديگر، تقيّد به اصول ـ خواه اصول اسلامى و خواه اصول اديان ديگر ـ امرى نادرست خواهد بود.
خلاصه بحث: این‌که، فرهنگ غرب نقاط ضعف بسيارى در مسائل مختلف و از جمله حقوق زنان دارد. هنوز در غرب شاهد خريد و فروش زنان می‌باشيم و هر روزه آمار وحشتناكى از آزار و اذيت زنان آمريكايى و اروپايى توسط مردان، افزايش طلاق، بچه‌هاى نامشروع و ... به دست ما می‌رسد. بايد با استناد به اين آمار، روى نقاط ضعف آنان انگشت بگذاريم و نبايد در موضع دفاع كردن بمانيم. اينان در مورد مسائل مربوط به خانواده و زنان و مسائل مربوط به عدالت اجتماعى با ضعفهاى زيادى روبرو هستند كه ما بايد با برجسته كردن اين ضعفها، ضمن آگاه نمودن خودباختگان داخلى، ضعفهاى فرهنگ غربى را آشكار سازيم.
در هر صورت، لازم است در مورد هر يك از مسائل فرهنگى بانوان، همايشها و سمينارهايى تشكيل شود و در اين زمينه نظرات مختلف به صورت شفاف ارائه گردد.
اميدوارم كسانى كه براى شركت در كنفرانس نيويورك انتخاب شده‌اند، افرادى قوى، مؤمن و امين باشند، تا در آن جا تحت تأثير جنجال‌آفرينى و شلوغ‌بازى غربيان قرار نگيرند. اكنون دورانى است كه می‌بايست قوى و محكم از مسائل ارزشى اسلام دفاع كرد. البته، منظور مسائل مشكوكى نيست كه فتواهاى مختلفى در مورد آنها وجود دارد، بلكه منظور مسائل قطعى و مسلّم اسلام است. ما بايد اين ميراث گذشتگان مسلمان خود را حفظ كنيم و به آيندگان نيز برسانيم.

                                                                                                
 

الف) خير مقدم حجت‌الاسلام والمسلمين شرعى
مدير مركز مديريت حوزه‌هاى علميه خواهران

ايشان در سخنان خود بر لزوم تفاهم، همدلى و همراهى مراكز و نهادهاى اجرايى زنان با حوزه‌هاى علميه تأكيد كرده و برگزارى اين هم‌انديشى را نقطه آغازى بر تفاهم هرچه بيشتر اين دو دانستند.
ب) سخنرانى حضرت آيت‌الله العظمى ناصر مكارم شيرازى
بسم الله الرحمن الرحيم. اين جلسه مبارك به منظور هم‌انديشى در مسائل مربوط به مشكلات زنان تشكيل شده است و جمعى از خواهران و برادران عزيز، انديشمندان و دانشمندان و صاحبان فكر در آن اجتماع كرده‌اند تا مشكلات مربوط به جامعه زنان را از ديدگاه وحى و اسلام و منطق عقل بررسى كنند و من تشكيل چنين جلسه‌اى را به مديريت حوزه علميه خواهران تبريك عرض می‌كنم. لازم بود بسيار زودتر به تشكيل اين‌گونه جلسات، اقدام می‌شد ولى از آن جايى كه جلوى ضرر را هر كجا بگيريم منفعت است، اكنون كه اين جلسه در سال مبارك امير مؤمنان على عليه السلام و در آستانه تولد كريمه اهل بيت، حضرت فاطمه معصومه سلام الله عليه  تشكيل شده است، اميدواريم آثار و بركات مثبت خود را نشان دهد، من به رغم گرفتاری‌هاى زياد، بعد از آن كه حجت‌الاسلام والمسلمين شرعى ماهيت و ابعاد فرهنگى جلسه را بيان كردند، احساس وظيفه شرعى كردم كه در خدمت شما عزيزان باشم.
توكل ما بايد بر خداوند باشد در همه چيز حد اعتدال را رعايت كنيم. نبايد استقلال فكرى را كه شرط اول پيشرفت است، از دست بدهيم. اگر شرايط خلوص نيت، توكل بر خدا، استقلال فكرى، گرفتار افراط و تفريط در بحث‌ها نشدن و فريب شعارهاى كاذب را نخوردن در ما جمع باشد به يقين به پيشرفت برنامه‌ها كمك می‌كند و نتايج زيادى خواهيم گرفت.
اعتقاد من اين است كه براى پيشرفت كار لازم است برادران و خواهران چند اصل را مورد عنايت قرار بدهند:
اصل اول مسأله جاودانگى اسلام و احكام اسلام است. ما اسلام را خاتم اديان، پيامبر اسلام را خاتم انبيا و به حكم (اليوم أكملت لكم دينكم) دين اسلام را از هر نظر كامل مى دانيم و معتقديم (حلالُ محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)حلالٌ إلى يوم القيامه و حرامُه حرامٌ إلى يوم القيامه). هم چنين احكام اسلام را مولود علم پروردگار مى دانيم و او كسى است كه (لايعزّب عنه مثقال ذرة فى السموات و لا فى الارض)؛ به اندازه سنگينى يك مورچه كوچك يا يك ذره غبار، در تمام آسمان ها و تمام زمين ها و چيزى بر خدا مخفى نيست. در گذشته، آينده و امروز، همه چيز بر او آشكار است. ما احكام اسلام را منبعث و سرچشمه گرفته از علم پروردگار می‌دانيم و می‌گوييم تابع افكار محدود انسانى نبوده و نيست. بنابراين، اصل جاودانگى احكام اسلام، اصلى است كه هر كسى واقعاً به دين پايبند باشد، آن را پذيرفته است. با وجود اين علاوه بر اصل جاودانگى، اصول ديگرى هم بايد مورد توجه قرار گيرند كه به اين امر هم معتقديم كه برخى از اصول اسلام مسأله تحول و دگرگونى زمان‌ها و مكان‌ها را مدنظر قرار داده‌اند. اين اصول را در دو چيز می‌توان خلاصه كرد: اول عموماتى كه در قرآن و سنت وارد شده و نيازهاى هر زمان و هر مكان در اين عمومات مندرج است و دوم، احكام ثانويه كه بر حسب شرايط متغيرند. قسم اول جزء احكام اوليه اسلام‌اند و در بسيارى از موارد كاربرد دارند؛ مثلا در باب معاملات با گذشت زمان، انواع ديگرى از معاملات به وجود مى آيد و به حسب نيازها، عقود جديدى در دنيا پيدا مى شود، در اسلام اصلى كلى (أوفوا بالعقود) پيش بينى شده است كه اگر شرايط عامه (مثل معلوم بودن مورد معامله و...) مهيا باشد، بايد به آن  وفا كرد. در باب مسائل مربوط به زنان هم اصول كلى اى در قرآن داريم كه اگر مورد توجه قرار گيرد، جلوى بسيارى از خطاها گرفته خواهد شد؛ مثلا اصل مهم قرآنى (فامسكوهنّ بمعروف او سرّحوهن بمعروف) (طلاق: 2)، يك اصل است و خطاب به مردان می‌فرمايد: «يا زندگى شايسته‌اى با همسران خود داشته باشيد يا به صورت شايسته از آن‌ها جدا شويد.» آن‌ها را در اسارت و بلاتكليف قرار دادن و از حق خود سوءاستفاده كردن، چيزى است كه اسلام آن را اجازه نمى دهد. الآن براساس همين اصل (فامسكوهنّ بمعروف أو سرّحوهن بمعروف) يا (فامساكٌ بمعروف او تسريحٌ باحسان) ما مشكلات بسيارى از خانواده هايى را كه در زحمت هستند، حل مى كنيم. خانمها گاه با نوشتن نامه يا مراجعه خود اظهار می‌دارند كه همسرمان می‌گويد نه طلاق می‌دهم و نه زندگى می‌كنم. بلافاصله ما از دادگاه‌ها و قضات می‌خواهيم كه شوهر آن زن را فرا خوانده و بر او اتمام حجت كنند و در چنين مواردى اگر شوهر نپذيرفت، حاكم شرع می‌تواند طلاق او را صادر مى كند و او را از چنگال چنين مرد بى منطقى رها مى سازد. اسلام اجازه نمى دهد كه حقوق زن اين چنين پايمال گردد. بسيارى از مشكلات با اصل (فامسكوهنّ بمعروف أو سرّحوهن بالمعروف) قابل حل است. عده اى از خارج رفته ها گاه به علت سازگارى نداشتن با همسر خود بطور قانونى جدا شده‌اند، ولى شوهر راضى نمی‌شود طلاق شرعى جارى گردد. در اين موارد هم به شوهر اتمام حجّت می‌شود و اگر نپذيرفت حكم طلاق را صادر می‌كنيم و زن می‌تواند تمام حقوقش را بگيرد؛ حتى مجبور نيست مهريه خود را هم ببخشد. براى اين‌كه طلاق خلعى باشد و مرد نتوان مراجعه كند، مبلغى جزئى را حاكم شرع از طرف زوج به عنوان «بذل» قرار می‌دهد و بعد طلاق خلعى را جارى می‌كند. يا افرادى از اتباع بيگانه در كشور ما با زنانى ازدواج كرده و بعد از مدتى ضمن رها كردن همسر خود، از كشور می‌روند. در اين موارد چنان‌چه زن در عسر و حرج باشد، به حاكم شرع سفارش می‌شود كه حكم طلاق او را اجرا كند. يا مسأله وكالت در طلاق كه اكنون در عقدنامه‌ها نوشته می‌شود، دست همسران را در جلوگيرى از خودكامگى مردان باز می‌گذارد و آن‌ها می‌توانند با داشتن وكالت بلاعزل، بر سرنوشت خود مسلط باشند.
غرض اين است كه با استفاده از اصول كلى كه در اسلام پيش‌بينى شده تمام اين مشكلات قابل حل است و نيز قرآن كريم بعد از آن‌كه احكامى مربوط به زنان بيان می‌كند در آيه 228 سوره بقره می‌فرمايد: (وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذى عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوف)؛ به اندازه‌اى كه وظيفه دارند، به همان اندازه، حق دارند و چنان نيست كه وظايف سنگين بر دوش آن‌ها قرار گيرد اما حقوق ناچيز باشد.
اين اصل كلى قرآنى هم می‌تواند بسيارى از مسائلى را كه در اين زمينه وجود دارد، حل كند.
علاوه بر عناوين اوليه، عناوين ثانويه‌اى هم در اسلام پيش بينى شده است كه دامنه بسيار گسترده اى را فرا مى گيرد. عناوين ثانويه به مسأله (لا ضرر) و (لا حرج) محدود نيست و طبق محاسبه اى كه شده، شايد بيست عنوان ثانوى و عام در فقه داريم كه مى تواند بر مسائل و مشكلات زنان حاكم باشد و آن را حل كند. اهم و مهم، مسأله حفظ نظام جامعه اسلامى و مسأله مقدمه واجب از جمله اين عناوين‌اند كه پويايى فقه اسلام را بر حَسَب نيازهاى زمان و مكان تأمين می‌كنند. بنابراين در عين اين‌كه اسلام دين جاودانى است و حلال و حرامش تا قيامت پابرجاست، براى پويايى هم منطق و ضابطه‌اى دارد كه می‌تواند هميشه پاسخ‌گوى مسائل باشد.

 

صثقبصثقصثقصثقصثق

حجت الاسلام سجادی امین (مجری نشست)

تبليغ ديني در اصولی‌ترين شكل خود فعاليتی آموزشی به‌منظور ارتقای آگاهی و نشر دانش ديني با لحاظ ارزش‌های انسانی و اخلاقی است. با توجه به اهميت نقش خانواده در اسلام و همچنين محوريت زنان در اين كانون، می‌توان فعاليت آنان را در تبليغ مبانی اسلامی بسيار حساس و تعيين‌كننده دانست زيرا حضور زنان در فعاليت‌های اجتماعی و همچنين پيوند آنان با خانواده، خلأهای اين دو نهاد  را در اشاعه‌ آموزه‌های مذهبی تا حد قابل قبولی پر می‌كند. بانوان مبلغ در ايجاد و توسعه اخلاق و معنويت در جامعه در گذشته و حال نقش اساسي ايفا كرد‌ه و مي‌كنند و با كوشش همه جانبه خود در راه اشاعه قرآن و مباني اسلام و با بيان تأثيرگذارشان، قشر وسيعي از افراد جامعه را با اخلاق و معنويت آشنا كرده‌اند.
تبليغ زنان با همه اهميت خود بسان ساير نهادهاي بشري از آفات و آسيب‌ها مصون نيست. شناخت آسيب‌ها و تلاش در برطرف کردن آنها موجب ارتقاي کمّي و کيفي اين امر خواهد شد. آسيب‌هاي مهمي که در عرصه تبليغ زنان مطرح شده عبارتند از:
الف) عدم نظارت بر عملکرد مبلغان زن
 عدم نظارت و فقدان ساماندهي نسبت به مبلغان زن و همچنين عدم تفكيك ميان مبلغان آگاه و متخصص و افرادی كه صرفاً نام مبلغ را به‌همراه دارند، باعث حضور برخی مبلغ‌نماها که عمدتاً به‌دنبال كسب امور مادّي هستند، در حوزه تبليغ زنان شده است. اين افراد، دانسته يا ندانسته موجب دامن‌زدن به انحرافات، بدعت‌گذاري، ترويج خرافات و بيان مطالب غيرمستند شده اند. توجه بيش از حد به مداحي و صوت خوش و عدم بيان مسائل دينی، اخلاقی و در نتيجه نقصان ارتقای دانش دينی زنان از ديگر پيامدهاي عدم نظارت و سازماندهي مبلغان زن مي‌باشد.
ب) غلبه احساسات
 برخي مبلغان زن به دليل روحيه احساسی، قدرت تفکيک ميان مشكلات شخصی و وظيفه تبليغی خود را از دست داده و از تبيين صحيح مباني ديني باز مي‌مانند این امر منجر به عملكرد سليقه‌ای و افراط و تفريط در ارائه آموزه‌های دينی مي‌گردد. بی‌توجهی به تعادل در طرح مباحث دينی شرايطی را فراهم مي‌آورد كه موجب دين گريزي مخاطبان به‌خصوص جوانان مي‌شود.
ج) کاستی اطلاعات و معلومات
امروزه با ابزارهای ارتباطی جديد همچون ماهواره‌ها و سايت‌ها، سرعت انتقال شبهات و تحريفات مبانی دين اسلام از سوی دشمنان به‌شکل فراگيري در دست انجام است. هرگونه بی‌اطلاعی و كم‌سوادی فرد مبلغ موجب گریز مخاطب و یا گمراهی و بدبيني وی نسبت به معارف و مباني دين خواهد شد. در عصر حاضر از جمله آسيب‌هايي که بيشتر متوجه مخاطبان زن است، ظهور عرفان‌هاي جديد و ساختگي است که تخصص مبلغان زن در راستاي مقابله با آنها را مي‌طلبد.
د) عدم استفاده از ابراز جديد تبليغ
با فراگیری رسانه‌ها در زمان حاضر، تبليغ ديني، ویژگی‌های خاص خود را می‌طلبد. با توجه به تعدد و تنوع رسانه‌ها، زمان استفاده مردم از مباحث دین‌گرانه اندک است، بر اين اساس، تبليغ دين چه در عرصه تبيين معارف و چه آموزه‌هاي عملي بايد با استفاده از ابزار جديد، به‌طور کامل جنبه کاربردی و راهبردی داشته باشد. مبلغان زن نبايد به مجالس خانگی، وعظ و سخنرانی اکتفا کنند، بلکه با استفاده از توانمندي خود در عرصه‌هاي فراتر پاي نهاده و با حضور در نهادهاي فرهنگي تأثير بيشتري را در ارتقاي آگاهي ديني جامعه به‌خصوص بانوان داشته باشند.
هـ) عدم آشنايي با نياز مخاطب و جامعه
لازمه ارتباط کارساز و نتيجه‌بخش مبلغ ديني با مخاطب، توجه به نياز‌ها و دغدغه‌هاي مخاطب است. موفقيت همه مبلغان ديني خصوصاً مبلغان زن، اين است كه در كنار مطالعات گسترده خود در حوزه دينی، با دقت‌نظر و بينش صحيح، معضلات و آسيب‌های اجتماعی را رصد و شناسايی كنند تا بتوانند با برخورداری از سطح آگاهی مناسب نسبت به مخاطبان، به انجام رسالت تبليغی خود بپردازند.

حجت الاسلام و المسلمین زیبایی‌نژاد:  مسئول مرکز تحقیقات زن و خانواده با توصیف ویژگی‌های فرهنگی اقتصاد امروز جامعه ایران از جمله مصرف‌زدگی به تبیین علل و پیامد‌های ناشي از این رویکرد نادرست پرداخت. وی ضمن برشمردن اهمیت و تأثیر فرهنگ اقتصادی بر نهاد خانواده گفت: از آنجا که میان الگوی سبک زندگی اقتصادی یک جامعه با استحکام و کارآمدی خانواده پیوندی عمیق برقرار است، بررسی تحولات فرهنگ اقتصادی خانواده به‌ویژه در حوزة مصرف از ضرورت‌های مطالعات جنسیتی و پژوهش‌های خانواده محور به حساب می‌آید.

تبديل فرهنگ مصرف‌گرايي به شاخص رشد اجتماعي خانواده
وی در ادامه به ویژگی‌های مصرف در عصر جدید اشاره کرد و گفت: تبدیل شدن مصرف‌گرایی از رفتار و عاملی اقتصادی به ملاکی جهت هویت بخشی و شاخص رشد اجتماعی خانواده‌ها باعث شده تا رابطة هماهنگ و متعادل میان تولید، ثروت و مصرف از میان رفته و انگیزه‌های نفسانی مانند چشم‌و‌هم‌چشمی و تفاخر در مناسبات اجتماعی حاکم شود؛ به صورتی که اگر تا دیروز زندگی اشرافی و مصرف‌گرا را در طبقات مرفه اقتصادی می‌دیدیم امروزه رقابت در تمام اقشار جامعه به وجود آمده است.
کارشناس مطالعات زنان ساده‌سازی شدن مصرف‌گرایی را ویژگی دوم فرهنگ اقتصادی امروز جامعه دانسته و اشاره کرد: عوامل متعددی که در خدمت این برنامه‌ درآمده‌اند از جمله، توسعه خدمات بانکی برای خرید کالا‌های غیر‌ضروری، توسعه فروشگاه‌های زنجیره‌ای، تولید کالاهای متنوع، ارزان و بی‌داوم، تولید کارت‌های اعتباری و... اگر چه تا حدی توانسته‌اند گره از بروکراسی اقتصادی جامعه ایرانی بگشایند اما در نهایت پیامد‌های قابل ملاحظه‌ای نیز بر الگوی مصرف گذارده‌اند.
حجت الاسلام و المسلمین زیبایی‌نژاد سبک الگوی مصرف و فرهنگ اقتصادی یک جامعه را عاملی مهم برای ثبات، استقلال و یا وابستگی یک جامعه دانست و افزود: امروزه تغییر الگوی مصرف بعدی سیاسی پیدا کرده است و به عنوان یکی از گزینه‌های مورد انتخاب نظام سلطه در جهت تحت فشار قرار دادن دولت‌ها و یا تضعیف آنها به کار می‌رود. وی در ادامه تغییرات اساسی و نهادی به وجود آمده در مبانی ارزشی و اخلاقی جامعه را از دیگر ویژگی‌های امروز فرهنگ اقتصادی در جامعه دانسته و گفت: در گام اول، به دلیل وابستگی نظام سلطه و سرمایه به مصرف حداکثری، ملاحظات اخلاقی و انسانی به نفع مصرف‌گرایی نادیده گرفته می‌شود و در گام بعدی نظامی اخلاقی، متناسب با باید‌ها و نباید‌های اهواء و امیال مصرف‌گرا تنظیم خواهد شد.

فرهنگ مصرف در خانواده
مسئول مرکز تحقیقات زن و خانواده با تبیین وجهه زنانه فرهنگ مصرفی در خانواده افزود: استعداد‌های متمایز زنانه از جمله احساسات و عواطف سرشار، جایگاه مادری و یا همسری زنان را می‌توان عاملی مؤثر در اصلاح الگوی مصرف دانست. وی فقدان برنامه‌ای دقیق، منظم و منطبق با نیاز‌های واقعی جامعه زنان را در جهت مدیریت احساسات و عواطف آنان، عاملی دانست که باعث شده تا دیگران از کمبود موجود استفاده کرده و در جهت منافع خود به بهره‌داری از آن بپردازند. به طوری که اگر تا دیروز مادران با تأثیر بی‌بدیلی که در انتقال ارزش‌ها و هنجار‌های مثبت فرهنگی، نسل بعد داشتند، امروز با تحول این ارزش‌ها به ارزش‌های مادی و نفسانی، انتقال دهندة مصرف‌زدگی و تجمل‌گرایی به نسل بعد خواهند بود.

تغيير الگوي مصرف در ايران
اين کارشناس با اشاره، به عوامل و زمینه‌های تغییر الگوی مصرف در ایران افزود: سیطرة سرمایه‌داری بر بخش‌های فرهنگی از جمله صدا و سیما و غلبه نگاه اقتصادی بر نهاد‌های آموزشی خصوصی، غلبة فرهنگ احساسی در جامعة ایرانی که به رواج بی‌قاعدگی در حوزه‌های مختلف از جمله رفتار‌های اقتصادی انجامیده است، حساس نبودن خانواده و نهاد‌های رسمی و غیر‌رسمی آموزش و تربیت به مقولة فرهنگ اقتصادی که تأثیر بسیاری در اخلاق جنسی جامعه نیز خواهد گذاشت، کاستی‌های مفهومی در حوزه تحلیل مفاهیم دینی مرتبط با فرهنگ اقتصادی، مداخلات دولتی در تخصیص غلط یارانه‌‌ها و در نهایت فقدان آموزش‌های مهارتی در حوزة‌اقتصاد و خانواده که به جای اصلاح انگاره‌ها و ارزش‌ها، به تبیین مدیریت فرهنگ مصرف، بر اساس انگاره‌های مدرن و مبتنی بر حرص می‌پردازد، از عوامل مؤثر در تغییر ذائقه فرهنگ مصرفی در جامعه امروزی ایران می‌باشد.
وی در ادامه با اشاره به پیامد‌های حاصله از این تغییر فرهنگ مصرفی گفت: سهل‌انگاری در درآمد‌زایی و ورود اموال حرام به خانواده، حاکم شدن لذات مادی و کم‌رنگ شدن لذات معنوی، در حاشیه ماندن تربیت فرزندان به دلیل ورود در مسابقة تجمل‌‌گرایی و مصرف‌زدگی، کاهش آستانة تحمل‌پذیری اعضاء خانواده در برابر نوسانات اقتصادی، تضعیف رابطّه خانواده و نظام و پیامد‌های بسیار و مهم دیگری که به طور مستقیم و یا با واسطه، نهاد خانواده را تحت تأثیر قرار می‌دهند، از پیامد‌های غیر‌قابل پیشگیری این تحول فرهنگی است.

حجت‌الاسلام‌والمسلمين زيبايي‌نژاد: متأسفانه تبي در نهادهاي مختلف وجود دارد كه نامش را تب اصلاح‌گري مي‌گذارم. همه تمايل دارند مشكلات را حل كنند قبل از اينكه پديده را به خوبي تحليل کنند و بشناسند. حل مسئله قبل از شناخت ابعاد آن به پيچيده‌تر شدن آن مسئله كمك مي‌كند. به نظر مي‌رسد در جامعة مديريتي و کارشناسي ما شناخت دقيق موضوع، عوامل و پيامدها صورت نمي‌گيرد، افراد كم حوصله هستند و مي‌خواهند قبل از فهم مسئله آن را حل كنند. گرچه نيروهاي انساني زيادي صرف مي‌شود اما به دليل اين که مسائل درست تحليل نشدند، اين اقدامات آسيب‌هاي جديدي را براي ما ايجاد مي‌كنند. بحث روابط زن و مرد هم ممكن است از همين پديده‌ها باشد كه خوب تحليل نمي‌شود و چون خوب تحليل و شناخته نمي‌شود هم در پاسخگويي به فروعات فقهي‌اش دچار اشكال مي‌شويم و هم در حل مسئله‌اي اجتماعي به نام روابط زن و مرد دچار لغزش مي‌شويم. بنابراين، در  قدم اول بايستي به موضوع شناسي بحث رابطة زن و مرد بپردازيم.
آيا اين رابطه زن مرد همان رابطه‌اي است كه هميشه در طول تاريخ بوده يا اين که در عصر ارتباطات يك مختصات جديدي دارد. شما در زندگي اجتماعي ناگزير از ارتباط هستيد و ارتباط دو فرد با هم حتي دو فرد از دو جنس مخالف از ضرورت‌هاي زندگي اجتماعي است، ولي در زندگي روزمره ضرورت اجتماعي اين است كه به خاطر رسيدن به يك هدفي چنين ارتباطي برقرار مي‌كنيد؛ ايجاد ارتباط في نفسه هدف نيست بلکه راهي است براي اينكه شما را به هدف برساند. با ديگران ارتباط برقرار مي‌کنيم که به هدفي برسيم. مثل اينکه كه من دارم با شما صحبت مي‌كنم كه بگويم تشنه‌ام، آب مي‌خواهم. با شما صحبت مي‌كنم مي‌گويم يك ليوان آب بدهيد. صحبت كردن وسيلة انتقال پيام است. اما گاهي وقتها اينطور نيست. شما حوصله نداريد، مي‌رويد قهوه‌خانه مي‌نشيند که حرفي زده باشيد و سر خود را گرم کنيد. آنجا خود حرف زدن موضوعيت دارد نه آن پيامي كه از حرف مورد انتظار است. امروز رابطه زن و مرد مختصات جديدي دارد يكي از ويژگي‌هاي رابطة جديد اين است كه خود رابطه مطلوبيت دارد، رابطه‌اي كه ما ازآن به عنوان رابطه زن و مرد صحبت مي‌كنيم، به عنوان پديده‌اي كه بايستي امروز مورد بررسي قرار بگيرد، رابطه‌اي كه نقش رابطه در آن موضوعيت دارد؛ يعني افراد با هم ارتباط مي‌گيرند براي ارتباط. دومين ويژگي ارتباط در عصر جديد آن است که جنسيت در اين ارتباط تأثير دارد، يک زن يک موقع مي‌خواهد ميوه بخرد مجبور است از ميوه فروش بپرسد اين ميوه‌ها چند است؟ مجبور به برقراري ارتباط است ولي جنسيت طرف مقابل برايش موضوعيت ندارد؛  اگر فروشنده زن بود همين سؤال را مي‌كرد،  مرد هم بود همين سؤال را مي‌كرد. اما  ارتباطي كه ما داريم بحث مي‌كنيم جنسيت در آن تعيين كننده است؛ يعني با فردي از جنس مخالف رابطه برقرار مي‌كند و در اينجا ويژگي‌ سوم ارتباط مورد بحث است: در اين ارتباطات تبادل عاطفي صورت مي‌گيرد و در حالت شديدتر رابطه از عاطفي به جنسي تبديل مي‌شود. اگر  اين سه ويژگي را با همديگر تركيب كنيم مختصات آن رابطة زن و مرد هست كه در جوامع مدرن به عنوان يك پديدة نوظهور مورد توجه است؛ گرچه در جوامع قديم هم وجود داشته ولي فراگير نبوده. امروز وقتي جوان از رابطه سؤال مي‌كند، رابطه‌اي با اين مختصات مورد نظرش است. والا دغدغة دانستن حکم شرعي تبادل جزوة درسي يا سؤال علمي از جنس مخالف نيست، بلکه موضوع رابطه است، روابطي كه اين سه ويژگي دارا باشد، به همين علت پاسخ فقهي كه به اين رابطه داده مي‌شود معمولاً نادرست است. اينكه ما مي‌گوبيم مستحب است رابطه با جنس مخالف حداقلي باشد و به حد ضرورت اكتفا شود، مربوط به رابطه نوع اول است؛ يعني رابطه‌اي كه در آن ارتباط موضوعيت ندارد، مثلاً اگر براي خريد جايي مراجعه کرديد، با ‌فروشنده در حد برطرف شدن نياز ارتباط برقرار كن، در اين موارد معمولاً آن حد مطلوب شرعي را در اين رابطه توضيح مي‌دهند. ولي پرسشي كه امروزه اغلب جوانان مي‌پرسند پيرامون ارتباط از قسم دوم است؛ يعني ارتباط از نوع عاطفي، ارتباطي که در آن جنس مخالف موضوعيت دارد. اما موضوع ديگري كه بايد به آن توجه داشت رابطه زن و مرد در رسانه است، در اينجا سوالي مطرح مي شود که منظور از تركيب دو واژه «رابطه» و «رسانه» چيست؟
گاهي منظور از رابطه در رسانه،  يعني برنامه‌اي با موضوع رابطة زن و مرد. مثلاً فيلم‌هايي با محوريت رابطه دختر و پسر پخش مي‌شود. اما دربعضي موارد، موضوع برنامه روابط زن و مرد نيست اما روابط زن و مرد به تصوير کشيده مي‌شود. فرض ‌كنيد در يک برنامه‌ هم مجري خانم داريم وهم آقا، موضوع برنامه اصلاً روابط زن و مرد نيست، اما در واقع  الگوي ارتباط زن و مرد به نمايش گذاشته مي‌شود. از اين رو آثار و پيامدهاي  اين مطلب را هم بايد ‌سنجيد. البته اين دو موضوع بحث اصلي ما نيست، موضوع اصلي ما بايد رابطة زن و مرد در رسانه از لحاظ نتيجه باشد؛ يعني تأثيراتي كه رسانه ‌بر اين رابطه مي‌گذارد؛ نه موضوعيت داشتن رابطه زن و مرد و نه نمايش رابطه زن و مرد، بلکه تمامي برنامه‌ها حتي برنامه اقتصادي و موسيقي و سرودهايي که از تلويزيون پخش مي‌شود، با محوريت تأثير در روابط زن و مرد بايد به بحث گذاشته ‌شود که چه فرهنگي از ارتباط را به صورت مستقيم يا غيرمستقيم توسعه مي‌دهد. اين موضوع بسيار با اهميت است؛ موضوعي که کمتر به آن پرداخته شده اما بيشترين تأثيرات را درچگونگي روابط دارد. معمولاً منتقدين به رسانه نسبت به دو مقوله اول حساسند، مثلاً مي‌گويند در آن فيلم بازيگر زن حجابش بد بود، با هم بد صحبت مي‌كردند، آرايش زننده‌اي داشت، حساسيت روي ظواهر است، ولي كمتر گفته شده مثلاً الگوي اقتصادي كه رسانه ترويج مي‌كند تأثيرش در حوزه روابط زن و مرد چه  هست. از اين جهت بايد جامع‌تر به موضوع نگاه کرد تا بتوانيم كارشناسي دقيق‌ و قابل توجهي داشته باشيم.

موضوع: هويت زنانه (خانم  علاسوند)
محورهاي بحث
1ـ يکي از تعاريف هويت جنسي عبارت از آگاهي انسان از طبيعت زيست‌شناختي و پذيرفتن اين طبيعت براي خود است. من دربه کاربردن هويت جنسي تعمد دارم؛ چرا که کساني که تعبير هويت جنسيتي را به کار مي‌برند نيز از به  کاربردن آن تعمد دشتند؛ يعني جنسيت و افکار جامعه است که هويت زنانه را مي‌سازد و چيزي به معناي جنس زيست‌شناختي يا وجود ندارد و يا چندان معتبر و چشم‌گير نيست.
2ـ منظور ما از به کار بردن هويت جنسي اين است که طبيعت، در ويژگي‌هاي زيست‌شناختي و حتي برخي از ويژگي‌هاي روان‌شناختي در تعريف هويت جنسي زنان مؤثر است، طبق ديدگاه فلسفي، ما معتقديم بين روح و جنس ارتباطي وجود دارد که نمي‌توان آنها را از هم تفکيک کرد.
3ـ بحث هويت جنسي يکي از موضوعات مورد توجه جامعه‌شناختي است. مطالعات جنسيت به صورت آکادميک در حوزة مطالعات جامعه‌شناسي رخ داده و امروزه جامعه‌شناسي زنان داراي متون و منابع درسي است.
4ـ نتايجي که نظريات فرويد به دنبال دارد عبارتند از اين که: اول بدانيم اندام، تعيين کنندة سرنوشت انسان است، مطلب دوم آن که نقش‌آموزی جنسيتي يک فرايند انعطاف‌پذير نيست و اين که هويت جنسيتي امري سيال نيست، بلکه امري ثابت است. طبق اين نظريه انسان‌ها نمي‌توانند برخلاف جنس روانکاوانه و زيست‌شناسانه خود عملکردي داشته باشند.
5ـ از گزاره‌هاي ديني مي‌توان استفاده کرد که مسألة هويت به يک ريشة ثابت متصل است و مي‌توان اين مسأله را اثبات کرد که در نهاد انسان چيزي وجود دارد که منشأ هويت جنسي مي‌شود. البته تربيت‌ها و ساختارهاي اجتماعي نيز در سطوح مختلف در هويت جنسي تأثير خود را خواهد گذاشت.
6ـ فمينيست‌ها با جدا کردن جنس از نقش‌هاي جنسيتي مسأله را به سمت بحث‌هاي جامعه‌شناختي کشاندند. اين مسأله براي جريان‌هاي فمينيستي فوايد متعددي داشت.
7ـ تلاش فمينيست‌ها اين بود که با هجوم به تفاوت‌هاي زيستي و رواني و بي‌اعتبار کردن اين علوم، اين تفاوت‌ها را بي‌اعتبار کنند و هويت زنانه را از چنگال اين علوم اثبات‌گرا خارج کنند. هم اين مسأله براي فمينيست‌ها بسيار اهميت داشت و هم تلاش براي وارد کردن هويت جنسي در علوم جامعه‌شناختي.
در پايان لازم است نظام سؤالاتي را در موضوع هويت جنسي در نظر بگيريم  تا معلوم شود در نظام فکري ما چه برداشتي از هويت زنانه و مردانه وجود دارد و ساحت انساني زن کدام است و بحث پايداري و ثبات ارزش‌هاي مردانه و زنانه با بحث‌هاي آخرت‌گرايانه و نظام حکيمانة خلقت چه ارتباطي دارد؟
1ـ آيا سياليت هويت، چند‌پارگي در هويت را اثبات مي‌کند؟
2ـ آيا حداقلي از ثبات در هويت وجود دارد؟
3ـ آيا نسبيت‌گرايي در ارزش‌ها از جمله ارزش‌هاي مربوط به جنسيت، دامنگير هويت زنانه در نگرش‌هاي فمينيستي و ارزش‌هاي آنها مي‌شود؟
4ـ آيا مي‌توان به هويت جنسي معيني ملزم بود اما هرگونه نقش‌آموزي جنسيتي را ناديده گرفت؟ يعني بين هويت بيولوژيکي زن و نقش‌هاي مربوط به آن که در همه فرهنگ‌ها، کم و بيش وجود دارند، تفکيک کرد؟
5ـ در صورتي که شاخص‌هاي تناسلي مربوط به جنس با شاخص‌هاي فرهنگي جنسيت، مثل پوشاک، آرايش، مو و .... در تعارض باشند، کدام يک بايد ملاک شناسايي قرار بگيرند؟
 6ـ اگر شاخص‌هاي تناسلي ملاک باشند، آيا اين امر حاکي از ثبات و حجيت هويت جنسي به معناي گفته شده نيست؟
7ـ واکنش‌هاي متفاوت والدين در برابر دختران و پسران که در سطح عمومي جهاني به يک شکل بروز دارند آيا به اين دليل است که آنها بين دو جنس  تفاوت‌هاي فطري مي‌بينند و اين واکنش‌ها براساس اين تفاوت‌‌ها است؟
8ـ آيا تغيير در الگوي رفتاري مربوط به جنس، همزمان با تشکيک در الگوهاي سنتي، حاکي از سياليت در هويت جنسي است؟
9ـ چه تعداد از تمايزات بيولوژيکي با پيدايش تلقي‌هاي اجتماعي و داوري‌هاي ارزشي از جنسيت ارتباط دارد؟
10ـ نقش جنسيتي واقعاً چيست؟ باروري، مراقبت، مشارکت اقتصادي، نان‌آوري و تصميم‌گيري کدام يک نقش جنسي است؟
11ـ آيا چيزي به نام جهت‌گيري رفتاري زنانه يا مردانه يا به تعبيري اخلاق جنسيتي وجود دارد؟
12ـ مرز جنسيت کجاست؟ و چه آموزشي در رابطه با جنسيتي بارآوردن فرزندان مورد تأييد دين است؟
13ـ اسلام بنابر تربيت‌ پذيري بشر، چه مقدار از يادگيري جنسيتي را روا مي‌دارد؟
14ـ چه ميزان مباحثات مربوط به جنسيت و نقش‌هاي جنسيتي با عقايد بنيادين دين، نظير هفدمند بودن خلقت، نظم طبيعي در عالم، طبيعي بودن خانواده و مفاهيمي از اين دست مرتبط است؟
15ـ چه گزاره‌هايي در دين، تغيير برخي از نظم‌بندي‌هاي مربوط به جنسيت را روا نمي‌دارد؟ (مانند مديريت خانواده)
16ـ آيا تمايزات مربوط به جنسيت مثل رفتار و نقش، در تمام موارد به دليل تفاوت‌هاي زيستي و رواني بين زن و مرد است؟

در سال‌های اخیر همواره به پژوهش‌های کاربردی در حوزه زنان و خانواده تأکید شده است، اما زمینه‌های جدی برای انجام پژوهش‌های نظری، توسعه‌ای و بنیادی که تقریبا پیش‌زمینه‌ی پرداختن به مسائل کاربردی جزئی و مشخص است، هنوز فراهم نیست.

به گزارش خبرنگار مهرخانه، در ابتدای این نشست فهیمه فرهمندپور؛ مشاور وزیر کشور در امور زنان و خانواده و سرپرست مرکز مطالعات و تحقیقات زنان دانشگاه تهران، گفت: در سال‌های اخیر همواره به پژوهش‌های کاربردی در حوزه زنان و خانواده تأکید شده است، اما زمینه‌های جدی برای انجام پژوهش‌های نظری، توسعه‌ای و بنیادی که تقریبا پیش‌زمینه‌ی پرداختن به مسائل کاربردی جزئی و مشخص است، هنوز فراهم نیست.

وی افزود: در این حوزه پرسش‌های جدی وجود دارد که پرداختن به آن‌ها گاهی ممکن است پاسخ فوری در پی نداشته باشد، اما این پاسخ جدی و ضروری است. حوزه زنان و خانواده، حوزه‌ای میان‌رشته‌ای و مرتبط با عرصه‌های علمی متنوع است، اما متأسفانه هنوز هیچ بررسی جامعی برای استخراج و دسته‌بندی پرسش‌های مرتبط با حوزه زنان و خانواده انجام نشده است.

مشاور وزیر کشور در امور زنان و خانواده با بیان این‌که حوزه زنان و خانواده با حقوق، علوم اجتماعی، روان‌شناسی و علوم تربیتی و فقه مرتبط است، گفت: هنوز ادبیات لازم برای گفتمان‌سازی در این حوزه اتفاق نیفتاده است و یکی از مأموریت‌های مراکز حوزوی و دانشگاهی باید تولید ادبیات تخصصی در این حوزه باشد.

وی تأکید کرد: این نشست به عنوان یکی از گام‌های این حوزه، تولید ادبیات را در یکی از عرصه‌های مشخص بین مناسبات دولت و خانواده مدنظر دارد.

فرهمندپور افزود: از همکاران خودم در دبیرخانه نشست علمی و دست‌اندرکاران آن تقاضا دارم تلاش کنیم این نشست فقط به گفت‌وگوی مختصر یک‌روزه محدود نشود و آن‌چه را این‌جا تولید می‌شود، زمینه تولیدهای بعدی بدانیم. می‌توانیم با انجام این حرکت‌ها به حلقه‌های علمی مختلف از جمله مناسبات دولت و خانواده کمک کنیم. میهمانان و استادان دانشگاه و حوزه نیز اگر پژوهش علمی و قابل استنادی دارند، در اختیار دبیرخانه قرار دهند و ما نیز تلاش می‌کنیم با حمایت از این پژوهش‌ها، آن‌ها را در مجلات مربوط منتشر کنیم یا به صورت کتاب یا طرح پژوهشی قابل حمایت و عرضه و استفاده به عنوان عقبه علمی درآوریم.

فرهمندپور در پایان خاطرنشان کرد: این نشست، نشست و مباحثه علمی بین صاحب‌نظران است و آن‌چه گفته می‌شود، نه نظریه مختار دبیرخانه است و نه نظریه وزارت کشور و دولت جمهوری اسلامی؛ بلکه تنها نظریه‌ای جمعی است برای گفت‌وگوی علمی و تولید ادبیات در این حوزه و لزوماً نظر مورد تأیید و پخته‌شده دبیرخانه و وزارت کشور تلقی نمی‌شود.

 

هدف این نشست، تنقیح پرسش‌های ما دربارة مناسبات دولت و خانواده و بررسی ابعاد مسئله است و نباید از آن انتظار طرح و لایحه داشت

در ادامه این نشست حجت‌الاسلام و المسلمین محمدرضا زیبایی‌نژاد؛ رئیس مرکز تحقیقات زن و خانواده، به تبیین ضرورت این نشست پرداخت و اظهار داشت: هدف این نشست، تنقیح پرسش‌های ما دربارة مناسبات دولت و خانواده و بررسی ابعاد مسئله است و قرار نیست در این نشست به پرسشی پاسخ داده شود، بلکه همین که بتوانیم دغدغه خود را به دغدغه جامعه علمی‌کشور تبدیل کنیم تا زمینه‌ای برای پاسخ به پرسش‌های مدنظر فراهم شود، به هدف خود نائل آمده‌ایم و نباید از این نشست انتظار طرح و لایح داشت.

وی افزود: در بحث تعامل دولت و خانواده می‌توان بحث را از دو منظر کاوید؛ اول، سیاست‌های عمومی‌ که توسط دولت‌ها اتخاذ می‌شود و تأثیر آن بر خانواده و دوم، از منظر سیاست‌هایی که به‌طور خاص ناظر به خانواده است که نشست ما معطوف به منظر دوم است. نکته دیگر این‌که وقتی از دولت صحبت می‌کنیم، کلیه قوا مدنظر است و نه فقط قوه مجریه؛ در حقیقت دولت در معنای حاکمیت است که نهادهایی مثل شورای عالی انقلاب فرهنگی، مجمع تشخیص مصلحت نظام و سه قوه مقننه، اجرایی و قضاییه را در بر می‌گیرد.

 

زیبایی‌نژاد ادامه داد: گاهی بحث‌ها نظری و هدف آن تدوین نظریه‌ی تعامل خانواده و دولت با روی‌کرد دینی است و بیان‌گر آن است که چه اصول و سیاست‌هایی را دولت در تعامل با خانواده اتخاذ کند. گاهی هم بحث را ناظر به عینیت جامعه‌ی ایرانی و دولت‌های موجود در این جامعه پیش می‌بریم. به‌طور مثال می‌گوییم جمهوری اسلامی ‌در حال و آینده با توجه به مختصات کشور ایران؛ چه سیاست‌های تعاملی را در ارتباط با خانواده پیش گیرد که باید گفت هر دو موضوع برای ما مهم است.

 

مداخلات حاکم اسلامی منوط به لحاظ مصلحت اجتماعی است

رئیس مرکز نحقیقات زن و خانواده بیان کرد: در ادبیات شیعی، پیامبران و ائمه‌اطهار به عنوان ولی و نماینده خداوند مسؤولیت هدایت فرد و جامعه را برعهده دارند و وظایف عمده‌ای که نبی دارد شامل وظیفه تشریعی، تبلیغی و اجرایی، در مقام حاکم، است که البته امام وظیفه‌ی تشریع ندارد. هنگامی‌که ولی در منصب حاکمیت قرار می‌گیرد، باید دید چه وظایفی را بر عهده دارد. امام علی علیه‌السلام در نامه 53  نهج‌البلاغه چهار وظیفه مهم حاکمیت را به مالک‌اشتر گوش‌زد کرده است: اخذ مالیات عمومی، ایجاد امنیت اجتماعی، سامان دادن به امور مردم و آبادانی شهرها.

وی با بیان این‌که در موضوع نشست روی سامان‌دهی امور مردم متمرکز می‌شویم، ادامه داد: در عصر غیبت هم ولی مسلمانان همان وظایفی را دارد که حاکمان مأذون از امام هر عصر در زمان خود داشتند. تعبیر امام خمینی در کتاب البیع این است که هر وظیفه‌ای که ثابت شد پیامبر و امام در منصب حاکمیت دارند، برای ولی فقیه هم ثابت است؛ اما این موضوع یک قید دارد و آن وجود مصلحت اجتماعی است، اما اگر اثبات شود که پیامبر صلی‌الله علیه و آله یا امام علیه‌السلام به‌خاطر مصلحت یک فرد اقدامی را انجام داده باشند، چنین اختیاری برای فقیه حاکم ثابت نیست.

حجت‌الاسلام و المسلمین زیبایی‌نژاد تأکید کرد: گرفتاری ما از جایی شروع می‌شود که می‌خواهیم از این موضوع استنتاج کنیم و می‌گوییم چون امام، حق دخالت در کلیه‌ی امور را به دلیل تحقق مصلحت اجتماعی دارد، پس دولت اسلامی ‌نیز می‌تواند این مداخله را انجام دهد. کلمه «پس» کار را خراب می‌کند؛ چون آن چیزی که در عینیت اجتماعی در جهان امروز وجود دارد، دولت‌هایی هستند با ساختارهای مدرن و بوروکراسی خاص خود که با مشکلاتی دست و پنجه نرم می‌کنند و نمی‌توان از این دولت‌ها انتظار معجزه و اصلاحات اساسی داشت. در این‌جا با این پرسش مواجه می‌شویم که آیا باید مانند برخی متفکران غربی ایده‌ی دولت‌-خدایی را بپذیریم یا باید معتقد شویم دولت‌ها شر لازم هستند که ما چاره‌ای جز پذیرفتن آن‌ها نداریم و یا این‌که حد وسط میان این دو را بپذیریم؟

 

نباید تمام میوه‌ها را در سبد دولت بچینیم

زیبایی‌نژاد تصریح کرد: به نظر می‌رسد یکی از ابزارهای تحقق ولایت فقیه در عصر غیبت به هنگام دخالت در شؤون جامعه، دولت‌ها هستند؛ اما ابزارهای دیگری نیز در دست ولی فقیه هست که باید به آن متفکرانه نظر کرد. مانند سازمان‌های مردم‌نهاد، نهادهای عمومی و مردمی مثل هیئت‌های مذهبی، جامعه روحانیت و هم‌چنین جامعه علمی‌ و نخبگانی. بنابراین نباید تمام میوه‌ها را در سبد دولت بچینیم؛ چراکه برای ما ارمغانی در پی نخواهد داشت.

وی ادامه داد: اجمالاً می‌پذیریم که هم خود دولت مشروعیت دارد و هم مداخلات دولت در شؤونات جامعه و خانواده؛ اما مشروعیت مداخلات حکومت منوط به دو قید است: اول، وجود قدرت و امکان اصلاح برای حکومت و دوم، وجود مصلحت در مداخله.

 

حکومتی که بتواند آرمان خود را به آرمان‌های جامعه نبدیل و مطالبات اجتماعی را مدیریت کند، حکومت موفقی خواهد بود

وی افزود: در این‌جا این پرسش مطرح می‌شود که آیا حکومت نماینده جامعه مسلمین و ابزار تحقق آمال آن‌هاست یا آن‌که مستقل از حساسیت عمومی می‌تواند مداخله کند؟ ممکن است این نگاه تقویت شود که دولت در جایی موظف به مداخله است که در جامعه حساسیت لازم را ایجاد کرده و مطالبه عمومی ‌شکل گرفته و یا دست‌کم حساسیت عمومی بر علیه آن شکل نگرفته باشد. در این زمان دولت به عنوان نماینده جامعه مسلمین در این امر دخالت می‌کند، اما اگر هنوز در جامعه حساسیت وجود نداشته باشد، مداخله ممکن است به شکاف دولت و ملت دامن بزند. به عبارت دیگر در صورتی که جامعه‌ی مسلمین مداخله‌ی دولت را برنمی‌تابد، این مداخله یا به دلیل فقدان مصلحت و یا به دلیل فقدان قدرت غیرمنتج و حتی غیرمشروع است. در قدم اول حکومت باید بتواند دغدغه‌ی خود را به آرمان اجتماعی تبدیل کند. حکومتی که بتواند آرمان خود را به آرمان‌های جامعه نبدیل و مطالبات اجتماعی را مدیریت کند، حکومت موفقی خواهد بود.

 

خانواده و دین همواره هم‌افزایی دارند

رئیس مرکز تحقیقات زن و خانواده در ادامه گفت: خانواده نهاد ارزش‌مندی در نگاه دینی ماست که در تعامل با دین می‌تواند به بازتولید ارزش‌های دینی کمک کند و دین نیز با آموزه‌های خود به کمک خانواده می‌آید و به استحکام و پویایی‌اش کمک می‌کند. بنابراین خانواده و دین در تعامل با یک‌دیگر هم‌افزایی می‌کنند و اگر هدف غایی خلقت بشر را عبودیت بدانیم، خانواده بهترین مسیری است که می‌تواند عبودیت را تحقق بخشد. بنابراین استحکام و کارآمدی خانواده از اهداف میانی دین است.

وی قدرت مواجهه با مسائل زندگی و اجتماعی را از ویژگی‌های خانواده موفق دانست و تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین کارکردهای خانواده این است که فرزندان خود را جامعه‌پذیر کند، اما چند نکته سبب می‌شود که همین جامعه‌پذیری مشکلاتی به وجود بیاورد؛ اول آن‌که تحول در ساختار سیاسی، حقوقی و اقتصادی در خانواده تأثیر می‌گذارد و به طور مثال تحول اقتصادی، خانواده را به سوی مصرفی شدن می‌خواند. دوم این‌که خانواده در مواجهه با این تحولات ساختاری، سهل‌ترین راه را برای مواجهه با شرایط جدید طی می‌کند و حدی از انطباق با جریان موجود را می‌پذیرد، لذا با مصرفی‌شدن، بُعد خود را کوچک می‌کند و تعداد فرزندان کم می‌شود؛ زیرا فرزندان مانند گذشته تولیدکننده نیستند، بلکه عامل مصرف هستند. در نتیجه خانواده الگوی جامعه‌پذیری خود را مطابق با تحولات ساختاری متحول می‌سازد و ارزش‌های مربوط به جامعه‌ی مصرفی و فردگرا را به فرزندان منتقل می‌کند.

زیبایی نژاد در پایان این بحث با بیان این‌که این مباحث منجر به سؤالات نظری و عینی می‌شود، سؤالات نظری و عینی را به شرح زیر بیان کرد:

1.    خانواده‌های خوداتکا موفق‌ترند یا خانواده‌های تحت‌الحمایه؟ یا باید حد وسط این دو را به عنوان خانواده خوب بپذیریم؟

2.    رابطه الگوهای توسعه با خانواده چیست و الگوهای توسعه که با پیش‌فرض مداخلات حداکثری بنیان شده‌اند، چه آثاری بر خانواده می‌گذارند؟

3.    آیا تعامل دولت با خانواده تابع سیاست مستقلی است یا آن‌که همان سیاستی که بر تعامل دولت با نهادهای اجتماعی دیگر حاکم است، بر خانواده هم جریان دارد؟

4.    آیا سیاستی که دولت‌ها در قبال خانواده اعمال می‌کنند در تمام عرصه‌ها یکسان است یا در عرصه‌های اقتصادی، فرهنگی، حقوقی و سیاسی متمایز است؟

5.    خانواده چگونه از حیثیت خود در قبال دولت‌سالاری محافظت کند؟

6.    سیاست‌ها و قوانین معطوف به خانواده براساس چه تصویری از خانواده طراحی شده است؟

7.    مداخله خانوادگی حکومت در قالب مصوبات قانونی و شبه‌قانونی، از چه قاعده‌ای پیروی کرده است تا مصالح درازمدت خانواده را تأمین کند؟

8.    قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری‌های خانوادگی در چند دهه‌ی اخیر چه تأثیری بر خانواده ایرانی داشته است؟

9.    در آینده با چه جامعه و خانواده‌ای مواجه خواهیم بود و جمهوری اسلامی چه تغییری باید در سیاست خود در قبال خانواده ایجاد کند؟

10.    خانواده، جامعه، نخبگان و نهادهای مردمی، ‌چگونه باید با دولت مواجه شوند تا به سیاست‌هایی برسند که جامعه در آن لحاظ شده باشد؟

در اين مقاله نويسنده پس از تعريف جامعه مدني به بررسي نقش زنان در جامعه مدني و بررسي تطبيقي نقش مدني زنان در جوامع مختلف مي پردازد. نويسنده معتقد است برابري سياسي زنان با مردان در جوامع بيشتر جنبه نوشتاري دارد تا عملي كه ريشه در فرهنگ جوامع دارد. و فعاليت هاي زنان در سراسر تاريخ سياسي - اجتماعي كشورهاي مختلف همواره وجود داشته است ولي متأسفانه زمامداران بهايي براي آن قائل نشده اند و نويسنده عوامل گوناگوني را براي اين بي توجهي برمي شمرد مانند عوامل اقتصادي، فرهنگي، آموزشي و نيز يادآور مي شود كه خود زنان نيز داراي رفتار سياسي ويژه اي هستند كه قابل تأمل است.در اين مقاله نويسنده پس از تعريف جامعه مدني به بررسي نقش زنان در جامعه مدني و بررسي تطبيقي نقش مدني زنان در جوامع مختلف مي پردازد. نويسنده معتقد است برابري سياسي زنان با مردان در جوامع بيشتر جنبه نوشتاري دارد تا عملي كه ريشه در فرهنگ جوامع دارد. و فعاليت هاي زنان در سراسر تاريخ سياسي - اجتماعي كشورهاي مختلف همواره وجود داشته است ولي متأسفانه زمامداران بهايي براي آن قائل نشده اند و نويسنده عوامل گوناگوني را براي اين بي توجهي برمي شمرد مانند عوامل اقتصادي، فرهنگي، آموزشي و نيز يادآور مي شود كه خود زنان نيز داراي رفتار سياسي ويژه اي هستند كه قابل تأمل است.

دکتر سميعي:

ابتدا بايد نكته‌اي را مورد توجه قرار داد و آن اينکه افرادي از نخبگان در جامعه هستند كه نگاهشان به مسائل مختلف جامعه ارزشي است؛ از جمله مسئلة روابط زن و مرد و بنيان‌هاي عفت جامعه. درطرف ديگر هم افراد ديگري هستند تحليل شان به مسائل اجتماعي براساس عقلانيت مدرن است.  متأسفانه آنهايي كه نگاه ارزشي دارند شايد غالباً نگاه فردي و جزء‌نگر به مسائلي مانند روابط زن و مرد و... دارند فلذا پرسش‌ها و مشكلات مردم را براساس نوع نگاه خود جواب مي‌دهند. در بخش ديگر از نخبگان جامعه، كارشناسان، دست‌اندركاران دانشگاهي به مسائل نگاهي نظام‌گرا دارند، البته در زندگي فردي، تقيدات و التزامات قلبي پايبند به مقدسات و ارزش‌هاي اجتماعي هستند، ولي در نگاه نظام‌گرا و عقلانيت اجتماعي‌شان بيشتر متمايل به عقلانيت مدرن و سكولار است، و راهکارهايي که ارائه مي‌دهند بيشتر مبتني نظام سکولار و در جهت تقويت عقلانيت مدرن و سوق دادن جامعه به سمت مدرنيته است. به نظر مي رسد رسانه و مديريت رسانه تا مقدار زيادي تحت تأثير همين جريان قرار دارد.
جايگاه رسانه در نظام اسلامي كجاست؟ مختصات رسانه بايد چگونه باشد تا بگوييم در خدمت ارزش‌هاي نظام اسلامي است؟ ميزان اوقات فراغت و ميزان بهره‌مندي مردم از رسانه بايد چقدر باشد؟ آيا مانند نظام غربي است؟ آيا رسانه بايد مردم را تشويق كند كه مردم 5 ـ 4 ساعت از وقت روزانه‌ را بنشينيد پاي تلويزيون و اين سريال‌ها و فيلم‌ها را ببينيد؟ آيا اين مطلوب است؟ آيا رقابت تلويزيون به شکلي که حتي در ماه رمضان آنقدر به دنبال جذب مخاطب باشد که مردم را از مسجد رفتن و زيارت و دعا خواندن باز بدارد درست است؟ آيا در اين مقوله جهت‌گيري لازم است؟ يا اينكه رسانه مسئول انجام کار خود است و مسجد و منبر هم مسئول كار خودشان هستند! فكر مي‌كنم جايگاه، روابط و مختصاتي كه براي رسانه در نظر مي گيريم  فارق از نظام و بينش صحيح و عقلانيت الهي است و اين مسئله نقش تعيين‌كننده‌تي دارد. لذا بايد به مختصات رسانه در اين نظام و مختصاتي که بايد داشته باشد توجه کرد.

حجت‌الاسلام و المسلمين ميرخندان: به نظر مي‌رسد مواجهه با ساحت‌هاي موضوع و طرح ساحت‌‌ها در بررسي و تحليل اين موضوع کافي نيست. بنابراين نياز است خود موضوع به‌صورت مفصل‌تري مطرح شود. اگر موافق باشيد در جلسه‌اي ديگر وارد به اين مسئله شويم.

حجت‌الاسلام و المسلمين زيبايي نژاد: لازم است به خلائي که در اين بحث از لحاظ ديني و فقاهتي وجود دارد اشاره کنيم. ما دو دسته پرسش‌ در عرصه‌هاي مختلف از جمله در بحث روابط زن و مرد داريم. گاهي آقا يا خانمي از ما به عنوان فقيه پرسش مي‌كند و مي‌گويد من مي‌خواهم بروم دانشگاه درس بخوانم، با افرادي مرتبط مي‌شوم، آيا اين ارتباط جايز است؟ حد ارتباطم به چه اندازه باشد؟ يا مثلاً دختر مي‌گويد من به‌علت دور بودن از شهر خود و در معرض ديد قرار نگرفتن براي انتخاب شدن به عنوان همسر فراموش مي‌شوم فلذا دانشگاه محيطي است كه به من اين امكان را مي‌دهد كه خودم را معرفي كنم تا زمينة ازدواج برايم فراهم شود. چقدر از اين روابط را جايز مي‌دانيد؟ اين نوع پرسش‌ها در مورد تکاليف فردي است که فقيه هم پاسخ لازم را به او مي‌دهد. اما گاه كساني كه مسئول تدوين سياست‌ها و برنامه‌ها هستند پرسش‌هايي دارند كه ناظر به برنامه‌ريزي در سطح كلان است. پرسش متفاوت پاسخ متفاوت هم مي‌طلبد. يکي از معضلاتي که در حوزه فقاهتي وجود دارد اين است که به پرسش از نوع دوم پاسخ از نوع اول (تکاليف فردي) را مي‌دهند. پرسش‌هاي مديريتي را با پاسخ فردي مي‌خواهد حل کند. دختري مي پرسد كلاس ما مختلط است، آيا در سر كلاس شرکت کنم يا نه؟ پاسخ اين است که اگر خلاف شرع نکني در کلاس مختلط شرکت کن. يک موقع مديران اجتماع، رئيس وزارت‌خانه پرسش مي‌کند که ما مدارس دو جنسيتي مي‌خواهيم بسازيم. دانشگاه‌هايي هستند که مختلطند، اينها را چه کنيم؟ ممکن است جواب بدهيم ايجاد فضاي مختلط‌ توسط حکومت از محرمات کبيره است. در اينجا پرسش از وظيفه حکومت، سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي کلان است. در حوزه رسانه وقتي بحث کودکان را مطرح مي‌کنيد گاهي دختربچه 8 ساله است، پسر 12 ساله و غير بالغ است. آيا اين‌ها مي‌توانند کنار هم بنشينند و شکلي از ارتباط را داشته باشند؟ به عنوان مسئله فردي مي‌گوييد اشکالي ندارد چون مکلف نشده‌اند. گاهي سؤال مي‌شود آيا رسانه مي‌تواند برنامه‌هايي را طراحي کند که ارتباط در اين سنين و دغدغه ارتباط در اين سنين را افزايش دهد؟ اينجا نوع سؤال، از مديريت سياست‌گذاري است. به اصطلاح، بحث فقه حکومتي است. اينجا قواعد ديگري براي پاسخ‌گويي نياز است. ممکن است در حوزة مديريت اجتماعي، تقسيم احکام به احکام پنج‌گانه صحيح نباشد؛ يعني در جائي که مصلحت ملزمه وجود دارد، حکومت موظف به مداخله است. در جايي که مصلحت راجح وجود دارد از مستحبات حکومتي است. در جايي که مصلحت ندارد مداخلة حکومت حرام مي‌شود. به چه حقي در نيروي انساني و در امور اجتماعي که مصلحت بر آن مترتب نيست مي‌توان تصرف ‌کرد، احکام پنج‌گانه تبديل مي‌شود به احکام سه‌گانه و تحولات جدي در حوزه فقاهتي به وجود مي‌آيد، اگر فهم فردي از مسائل اجتماعي حاکميت داشته باشيم، در واقع در عرصة ديگري کار فقاهتي انجام داده‌ايم. بنابراين، حوزه‌هاي ديني متناسب با شرايط جديدي که حکومت تشکيل شده و پرسش‌هاي جديد شکل گرفته، بايد يک نظام پاسخ‌گويي جديدي به عنوان فقه اجتماعي، فقه مديريتي، فقه حکومتي طراحي کنند
يکي از خلاءهاي ديگر، غلبه تفكر فقاهتي به معناي خاصش بر ذهنيت متدينان است. اگر از اول انقلاب تا الان از ما بپرسند حكومت اسلامي چه حكومتي است؟ درجواب مي‌گوييم حكومتي كه در آن احكام اسلامي رعايت شود. در واقع نگاه کاملاً اعتقادي اسلامي است، نه تمايلات اسلامي؛ يعني حوزه اخلاق و تربيت و حوزه اعتقادات از هم جدا شده. از اول انقلاب هم دغدغه ما متدينان اين بوده که چگونه قوانين مصوب مجلس را ديني کنيم، اما اين که چگونه تمايلات مردم شکل گيرد، و فرهنگ‌ها ساخته ‌شود، چندان دغدغه نبوده است. نتيجه اين شده که در اين مسائل قانون‌گذار به يک سمت مي‌رود، فرهنگ عمومي به سمت ديگري. تا زماني که ما تلقي کاملي از دين نداشته باشيم، در عرصه برنامه‌ريزي اين مشکل باقي خواهد ماند. بايد به اصلاح الگوهاي سبک زندگي، به ايجاد تحولات ساختاري و تنظيم دقيق جايگاه رسانه در اين تحولات توجه کرد. اگر فقيه مشکل را در حجاب و بي‌حجابي اينطور ببيند که به‌علت عدم برخورد با مردم در اين موضوع بايد نيروي انتظامي مؤاخذه شود، اگر همه به اين نتيجه رسيديم که الگوهاي اقتصادي، الگوهاي فرهنگي وتکنولوژي‌ها بر موضوع مؤثرند مي‌توان راه به جايي برد. اين که گفته مي‌شود بايد منتظر ظهور بمانيد، اين حرف در مورد اصلاحات کلي درست است، ولي بيشتر بايد منتظر آن زماني باشيم که يک فهم جامعي از مقولات اجتماعي در ذهن ما جا بگيرد. اين اتفاق هنوز نيفتاده است. نکته بعدي آفت تخصص‌زدگي است. شاهد مثالش را بگويم که سال گذشته موضوعي پيرامون نصب خودپرداز کاندوم در مناطق حادثه خيز به روي آنتن رفت که وزارت بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدرآن را حمايت مي کردند تا در مناطقي که دسترسي به داروخانه‌هاي شبانه‌روزي امکان ندارند بهداشت در روابط جنسي غير‌بهداشتي يا تزريق مواد مخدر رعايت شود يا راهي براي مقابله با ايدز داشته باشيم. طرح اين بود که افراد 50 تومان بپردازند و يک سرنگ يا کاندوم تحويل بگيرند. وقتي که به پيامدهاي اخلاقي اين طرح و تأثير مخرب بر عفت و حيا عمومي اعتراض مي‌شود، معاونين سلامت وزارت بهداشت مي‌گويند ما متکفل بهداشتيم نه متخصص اخلاق. مشکل تخصص‌زدگي در بسياري از عرصه‌ها به ما لطمه مي‌زند و براي اين که بتوانيم پاسخ دقيقي به مسائل بدهيم، نياز به نگاه جامع داريم. در علوم انساني هم شايد يک دهه يا بيشتر باشد که بحث پژوهش‌هاي ميان رشته‌اي پيش آمده که بايستي به اين سمت برويم و مطالعات فرهنگي را توسعه دهيم؛ يعني مجموع عرصه‌هاي علمي به عنوان علوم ميان رشته‌اي بيايند تأثيرات خود را بگذارند. مطلبي که جناب آقاي ميرخندان گفتند درست است. هر کدام از اين مقولات نياز به يک بحث کارشناسي دارد که خوب است در بحث‌هاي کارشناسي از افرادي که صلاحيت‌شان بيشتر است استفاده شود.

نگرانی دیگر ما این است که جامعه کارشناسی طلاق را به عنوان یک مشکل رصد نکند. به عنوان مثال وقتی می‌گوییم طلاق از لوازم توسعه و مدرن شدن جامعه است، گرچه می‌تواند حرف درستی باشد اما از این لحاظ که نباید به عنوان مشکل بررسی شده و باید از آن قبح‌زدایی شود، موجب نگرانی است. رویکرد ما مبنی بر این که طلاق به عنوان یک منکر است، ممکن است با رویکرد برخی از جامعه‌شناسان متفاوت باشد. تعریف مسئله از دید جامعه‌شناسی آن چیزی است که جامعه نخبگان و وجدان جمعی جامعه نسبت به مشکل بودن آن به تفاهم برسند. اگر تعریف مشکل را این‌گونه در نظر بگیریم بسیاری از مشکلاتی که در ادبیات دینی وجود دارد، مشکل به حساب نمی‌آیند. توجه شما را به روایتی از پیامبر اکرم جلب می‌کنم؛ ایشان در جمع اصحاب می‌فرمایند: زمانی می‌رسد که جوانان شما به فسق و زنان شما به فساد رو می‌آورند و امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنید. اصحاب از این سخن تعجب می‌کنند و می‌گویند آیا چنین زمانی فرا می‌رسد؟ ایشان می‌فرمایند: بدتر از آن، زمانی فرا می‌رسد که امر به منکر می‌کنید و نهی از معروف. اصحاب باز سوال می‌کنند: آیا چنین زمانی فرا می‌رسد؟ ایشان می‌فرمایند: بدتر از آن، زمانی می‌رسد که معروف، منکر و منکر، معروف می‌شود. زمانی که حساسیت اجتماعی نسبت به طلاق فروکش کند، از نظر ما زمان تشدید مصیبت است. گرچه در جامعه کارشناسان علوم اجتماعی چنین نباشد. در یکی از برنامه‌های سیما در زمان دولت اصلاحات، مجری از مهمانان درباره چرایی ناهنجاری پوشش خانم‌ها سوال کرد. خانمی که به عنوان مهمان دعوت شده و از مسئولین نیز بود، جواب داد: زمانی، این شکل پوشش ناهنجار بوده ولی امروزه هنجار شده است و یعنی روزی فرا می‌رسد که طلاق جزئی از زندگی روزمره می‌شود.
یکی دیگر از نگرانی‌های ما این است که در شاخص‌های توسعه اجتماعی و رشد، توسعه معطوف به زنان، مناسبات خانوادگی و طلاق مورد توجه قرار نمی‌گیرد و به تغییر موازنه آن توجه نمی‌شود. در شاخص‌های رشد، بحث استحکام خانواده مطرح نیست مثلا کشور‌هایی مانند سوئد، نروژ، دانمارک، کانادا و امریکا در شاخص رشد زنان جزء ردیف‌های اول هستند اما وضعیت خانواده در آن کشور‌ها جزء ناهنجار‌ترین وضعیت‌ها است. در سوئد 63 درصد کودکانی که در حومه استکهلم متولد می‌شوند نامشروع و خارج از چارچوب خانواده هستند. این مسئله نشان می‌دهد که شاخص‌ها دچار مشکل است و اگر ما شاخص‌های غیربومی را مبنای پیشرفت در کشور قرار دهیم به مرور زمان شاهد حساسیت کمتری نسبت به خانواده خواهیم بود.
نگرانی دیگر آن است که سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان توسعه، خانواده را به عنوان یک عنصر ضمیمه‌ای به اسناد توسعه می‌بینند نه یک روح حاکم و گفتمان مسلط بر ادبیات توسعه. مثلاً وقتی قرار است در برنامه پنجم توسعه به خانواده توجه شود، از 150 ماده این برنامه، تنها چند ماده برای خانواده تنظیم می‌شود و به دلالت‌های پنهانی که در دیگر مواد وجود دارد، بی‌توجهی می‌شود. مثلا باید دلالت‌های پنهان خانوادگی توسعه صنایع بزرگ را متوجه باشیم. وقتی به گستردگی پروژه عسلویه افتخار می‌کنیم، بایستی دلالت‌های خانوادگی آن را بفهمیم و متوجه باشیم که اسکان دادن ده‌ها هزار نفر خارج از شهر خود ناهنجاری‌هایی از قبیل اعتیاد، طلاق و ... را به وجود می‌آورد. و یا در سیاست‌گذاری‌های معطوف به مسکن مهر باید توجه داشته باشیم که سیاست انبوه‌سازی آیا پیامدی بر اخلاق یا روابط خانوادگی دارد یا خیر.
سوال بعدی این است که عوامل طلاق چیست و چه ملاحظات اساسی باید در بررسی آن در نظر گرفت؟ البته درباره عوامل طلاق به طور مبسوط در میزگرد‌ها صحبت خواهد شد اما ملاحظاتی هم در این بحث وجود دارد که بنده به آن می‌پردازم:
1-    در بررسی عوامل طلاق نباید تقلیل‌گرایی کرد. عوامل متکثری زمینه‌ساز طلاق هستند. بعضی از این عوامل مانند اعتیاد، عوامل عینی بوده که ممکن است ادامه زندگی را با عسر و حرج برای زن همراه کند. اما باید عوامل متعدد در مقیاس روان‌شناختی و جامعه‌شناختی را نیز بررسی کنیم. برای نمونه تضعیف کارکرد خانواده، عدم توازن در توسعه یافتگی، احساسی شدن فضای زندگی خانوادگی و اجتماعی که باعث می‌شود فرصت‌های تصمیم‌گیری‌های عقلانی از زن و مرد گرفته شود و ضعف مهارت‌ها.
2-     باید به تجربیات عینی افراد در معرض طلاق مراجعه نمود و توجه کرد که آن‌ها بر چه اساسی طلاق می‌گیرند و طلاق می‌دهند. یعنی باید از ذهنی‌کردن بحث پرهیز شود. در عین حال کارشناس باید خود را از این فضا بیرون برده و اظهار نظر افراد را تحلیل و برررسی کند نه اینکه براساس ظواهر کلام قضاوت نماید.
3-    عوامل قابل تغییر و غیرقابل تغییر را باید از هم جدا کرد. ما در جهانی زندگی می‌کنیم که تغییر برخی عوامل در کنترل ما نیست. به عنوان مثال در فضای جهانی شده امروز، کنترل رسانه‌ها در مقیاس جهانی، در دست ما نیست. لذا بایستی مقدورات خود را تشخیص دهیم و بدانیم در این فضای خاص چه مقداری از عوامل را می‌توانیم اصلاح کنیم و تغییر دهیم. ممکن است به این نتیجه برسیم که اگر برنامه‌های ما خوب پیش برود درصدی از مشکلات حل خواهد شد. در نتیجه انتظارات خود را تبدیل می‌کنیم.
سوال بعدی این است که چه تغییرات و تحولاتی در زمینه طلاق در جامعه ایرانی مشاهده می‌شود؟ این پرسش نیز باید در میزگرد‌ها مورد توجه قرار گیرد. مثلا در میزگرد حقوقی بپرسیم عواملی که طلاق براساس آن صورت گرفته است در طول سالیان گذشته، آیا مورد تغییر قرار گرفته است یا خیر. برخی کارشناسان به بعضی از این تغییرات اشاره کرده‌اند؛ مانند این که در حال حاضر از عاملیت اعتیاد کم شده و به عاملیت نارضایتی جنسی افزوده شده است. 

سخنرانی حجت الاسلام و المسلمین زیبایی‌نژاد

شکل‌گیری مجالس مذهبی خانگی در تاریخ کشور ما از زمان رضا‌شاه به‌علت محدودیت‌های حاکم شیوع یافت و نقش تعیین‌کننده زنان در برگزاری چنین جلساتی کاملاً مشهود است.
در دوره‌ای که حاکمیت فرهنگ شفاهی در جامعه وجود داشت و رسانه‌های مکتوب و تصویری نقش‌کم‌رنگی را در جامعه داشتند بیشتر اطلاعات عمومی جامعه مذهبی از بستر جلسات خانگی انتقال می‌‌یافت. در عصر قاجار اگر چه اکثریت زنان بی‌سواد بودند اما شرکت در این محافل، جهت کسب اطلاعات مورد نیاز برای زنان امری تقریباً روزانه بود و به دلیل چنین ویژگی‌هائی، مبلغین مذهبی دارای مرجعیت و جایگاهی خاص در بین مردم بودند.
امروزه به‌علت بوجود آمدن تحولات و تغییرات در ساختار جامعه و تأثیر رسانه‌ها، این جایگاه دچار تزلزل شده است. از این رو برای یافتن علت‌های این تغییرات و نیاز به آسیب‌شناسی این موضوع با بررسی نقاط و ضعف و قوت این مجالس داریم.

نقاط قوت مجالس زنانه (کارکرد‌ها)
1. پایگاه هویت بخش دینی: تغییرات هویتی نسل جوان در عصر حاضر، یکی از دغدغه‌های اساسی خانواده‌هاست. بوجود آمدن فضاهای ناامن و نامطمئن، تأثیر‌پذیری جوانان از جمع‌های دوستانه با محوریت مدرسه و حاشیه مدارس، نقش هویت بخش این مجالسی را که با محوریت دین به دنبال تبادل مفاهیم دینی است پررنگ‌تر می‌کند.
2. آزادی در مشارکت: مخاطبین این مجالس آزادانه و براساس علاقه شخصی خود در برگزاری، شکل‌گیری آن فعالیت می‌کنند و این اختیار باعث تقویت انگیزه، استمرار و تأثیرات پایدار این مجالس می‌شود.
3. پالایش روانی: به علت وجود فضای هم‌نوا و یک دست، این مجالس و انتقال این فضاها به افراد، محیط آرام و امنی برای افرادی که نسبت به تحولات و معظلات اجتماعی دچار فشار‌های عصبی شده‌اند، ایجاد خواهد گردید.
4. انتقال مفاهیم: مفاهیم متعالی باید در فضای متعالی انتقال یابد. این جلسات به دلیل دارا‌بودن فضای معنوی یکی از بهترین بستر‌ها جهت انتقال مفاهیم دینی است. بستری همنوا با قالب و محتوا.
5. سلب اعتماد به رسانه‌ها: یکی از دلایل رجوع و علاقه افراد به شرکت در چنین جلساتی، سیاست‌زدگی و ناهمگونی پیام‌های رسانه‌هاست که موجب سیاست گریزی مخاطب مذهبی نسبت به رسانه‌های رسمی می‌شود. از این رو برخی مخاطبان به دنبال فضائی به دور از این شائبه‌ها می‌گردند.
6. حمایت‌های اجتماعی: این مجالس می‌تواند بستری مناسب برای فعالیت‌های اجتماعی نظیر حل مشکلات محلی، کمک به ایتام، سالمندان و نیازمندان، تأمین جهیزیه، اعطای قرض‌الحسنه و راه اندازی اردوها و کاروان‌های زیارتی باشد.
7. تقویت پیوندهای سنتی: در عصری که بسیاری از پیوند‌های سنتی متزلزل شده، محله جایگاه خودش را از دست داده و ارتباطات طایفه‌ای و همسایگی تضعیف شده، این مجالس نقش تقویت‌کننده‌ای در پیوند‌های خانواده‌گی (صله‌رحم)، همسایگی پیوند‌های محلی ایفا می‌کند.

علل بوجود آمدن آسیب‌ها
الف) تحولات هویتی جوانان در عصر جدید: تأثیر رسانه‌‌های نوگرا در تقویت احساسات و تحت‌الشعاع قرار دادن عقلانیت، باعث بوجود آمدن انسانی جدید با ذائقه‌ای نو شده است.
توسعه فرد‌گرایی و توسعه مفهوم آزادی، انسانی زود‌ رنج، کم‌تحمل نسبت به انتقاد بوجود آورده است. انسان تربیت شده در جامعه مدرن به دنبال دین و معنویتی منهای شریعت است. وقتی انتظارات تغییر کرد تقاضا هم تغییر می‌کند فلذا شاهد تغییر روش تبلیغ عقلی به تبلیغ احساسی و کم‌تنش هستیم.
ب) ظهور عرفان‌های موج سومی: انگیزه شکل‌گیری بعضی از این مجالس در بدو فعالیت بسیار مقدس و آرمانی بوده، اما در ادامه مسیر به علت نبود مبلغ متخصص و عالم دچار انحراف و بوجود آمدن یک موج جدید یا سوم شده است. گاهی این جلسات برای مقابله با عرفان‌های کاذب مانند عرفان سرخ‌پوستی و هندی و... تشکیل می‌شود ولی دیده می‌شود به‌دلیل تبلیغ نادرست جریان سومی به نام جریان مرید و مرادی تولید می‌کند که منجر به بروز مشکلات‌ جدید‌تری می‌شود.
ج) مادی‌گرائی در پوشش ثواب: گاهی اوقات به نام ثواب در مجالس شاهد مسابقه تجملاتی هستیم. شاهد القای مفاهیم انحرافی جدید هستیم.
د) استفاده جریان‌‌های غیر دینی در پوشش مراسم خانگی: یکی از فعالان فمینیسم در مصاحبه‌ای افشا می‌کند که ما برای جمع‌آوری امضا برای کمپین یک میلیون امضاء از جلسات قرائت قرآن زنانه استفاده کردیم. نفوذ مکاتب ضاله وهابیت و بهائیت، در این محافل و القای عرفان‌های جدید به مخاطب تا جائی جلو می‌رود که شاهد ظهور جریان‌‌ عرفان محفلی شیخیه در زمان قاجار، که منجر به شکل‌گیری بهائیت شد از این جلسات باشیم.
و) خانواده گریزی: به علت بوجود آمدن فضای برابری، تغییرات اساسی در جامعه زنان، ما شاهد مفاهیم خانواده‌گریزی در این مجالس هستیم یعنی اینکه این جلسات تقید زن را به همسر و فرزند خانواده تضعیف کرده است.
هـ) کسب مشروعیت آموزه‌های دینی از علوم غیر‌دینی: ظهور چنین پدیده‌ای را نیز می‌توان به شکست مرز‌ها در موج سوم تلقی کرد. ساختار روان‌شناسی تربیت مدرن باعث شده تا آموزه‌های دینی زمانی مشروعیت بیابند که موید و توجیه کننده آموزه‌های غیر‌دینی باشند یعنی آموزه‌ها را با کشفیات دانشمندان تأئید می‌کنند.

بایسته‌های تبلیغ
1. مدیریت نهاد‌های تبلیغی حوزه
ـ سازماندهی تبلیغ به معنای تعریف نظام جامع بین عرضه و تقاضا؛
ـ تولید نیاز و پاسخگویی به نیاز مخاطب؛
ـ نظارت و هدایت بر فرآیند تبلیغ. 
2. مطالعات و پژوهش‌های مسائل اجتماعی تبلیغ (محیط‌شناسی): در فرآیند آموزش مبلغ باید به جامعه‌شناسی تبلیغ، به تحولات اجتماعی در جامعه، تغییر مفاهیم ذهنی مخاطبان و یافتن علت‌ها و معلول‌ها، تعیین اولویت‌های مفهومی و روشی، و پژوهش‌ در الگوی زیست‌ دینی در عصر حاضر پرداخت.
3. ساختار‌شکنی کلیشه‌ای تبلیغ: ماه محرم و صفر و رمضان با وجود ظرفیت‌های تبلیغی فرصت خوبی برای تبلیغ است، اما اینکه تبلیغ در چارچوب کلیشه تعریف گردد امر مطلوبی نیست، تبلیغ باید در متن زندگی مردم وارد گردد. با توجه به اینکه تبلیغ نیازمند به این سرمایه اجتماعی است. ارتباط مستمر و روزمره با مردم به‌عنوان سرمایه‌های اجتماعی روحانیت باید وجود داشته باشد.
4. رهایی از تصدی‌گری سیستم مدیریت:
5. تبیین سیاست‌‌های متوالی تبلیغ:
6. حمایت از مبلغان غیر‌حوزوی: معطوف بودن مدیریت حوزه بر روی مبلغان خود و نادیده گرفتن مبلغان غیر‌حوزوی باعث کاهش توان تبلیغی در سطوح مختلف و مخاطبان گردیده است.
7. نظارت هدفمند: تجربه نشان داده، به دلیل فعالیت‌های آزادانه جلسات مردم نهاد، نظارت‌های کلیشه‌ای محدود‌کننده، کمتر مؤثر بوده است، نظارت‌ها بیشتر باید جنبه، حمایتی و هدایتی داشته باشند، مگر در موارد حاد که به برخورد مناسب خود از طریق مجاری قانونی طلب می‌نماید.

سخنراني دکتر کرمی: عضو هئت علمي مرکز تحقيقات زن و خانواده؛ با تحلیلی از وضعیت فرهنگ اقتصادی به ارائه راه‌کار‌های مؤثر در این زمینه پرداخت. وی با اشاره به نظریات برخی از متفکرین غربی در خصوص سن زیست‌ اجتماعی انسان‌ها، نسل جدید را نسلی دانست که مقولة مصرف‌زدگی را به عنوان بخشی از هویت خود می‌دانند. وی یکی از عوامل مؤثر در پیدایش چنین انگاره‌ای را رسانة ملی معرفی کرده و افزود: به دلیل اشتباهات رسانة ملّی اغلب خانواده‌های ایرانی امروزه از یک الگوی مصرف آمیخته شده با اشراف و تجمل‌زدگی پیروی می‌کنند.

راهکارها
کارشناس مطالعات زنان در تبیین راه‌کارهای برون رفت از چنین وضعيتی گفت: تمرکز بر بُعد اقتصادی کالا (مثل ماندگاری، مقرون به صرفه بودن، ضرورت‌های واقعی و...) به جای بُعد فرهنگی، زمینه‌سازی پذیرش الگو‌های متکثر فرهنگی در جامعه برای رهایی از دام اختلافات طبقاتی و افزایش حرص و رقابت‌های بیهوده، آموزش‌ مهارت‌هایی که مدیریت اقتصادی را فرا‌می‌دهند، امکان سرمایه‌گذاری‌های خرد، توجه به آموزه‌های دینی و ترویج ارزش‌های اخلاقی از جمله راه‌کارهای مؤثر در این بحث مي‌تواند باشد.
 سخنراني سرکار‌خانم زعفرانچی عضو پژوهشکده مطالعات فرهنگی با اشاره به سیر تاریخی ـ اجتماعی مصرف‌گرایی در غرب و به تبع آن در سایر نقاط جهان، اطلاع‌رسانی درست و به موقع از پیامد‌های مصرف‌گرایی و مقابله با آن، اصلاح نظام آموزشی و تربیتی‌ جامعه و توجه بیشتر به ارتقاء سطح ایمان و اعتقادات جامعه را زمینه‌ساز اصلاح وضعیت فعلی الگوی مصرف در جامعه ایرانی دانست.
در پايان به مهمترين محورهاي بحث اشاره مي‌شود:
1- اهمیت موضوع
تحلیل فرهنگ اقتصادی خانواده در تولید ثروت و مصرف، به ویژه در حوزۀ مصرف، کلید فهم خانواده و تحولات آن است. برخی جامعه شناسان معتقدند مصرف درعصر حاضر زیربنای هر دگرگونی اجتماعی است و برخی کارشناسان مطالعات فرهنگی میان تحول در الگوی سبک زندگی، که به بیش از هرچیز در مصرف و اوقات فراغت تجلی می یابد، با حوزۀ امنیت اجتماعی و سیاسی ارتباطی وثیق برقرار می کنند.
  از آنجا که میان فرهنگ اقتصادی خانواده و استحکام و کارآمدی خانواده پیوندي عمیق برقرار است، بررسی تحولات فرهنگ اقتصادی خانواده به ویژه در حوزۀ مصرف از ضرورت های مطالعات جنسیتی و پژوهشهای خانواده محور مي‌باشد.
2-  ویژگی های مصرف در عصر جدید
2-1- مصرف از رفتاری صرفاً اقتصادی به رفتاری اجتماعی که معرف پایگاه اجتماعی فرد و خانواده است تبدیل شده است. خانواده ها خود را با یکدیگر، براساس جایگاه مصرفی، مقایسه می کنند و مصرف ملاک تفاخر و شاخص رشد خانواده می‌گردد.
  در این حال تعادل میان تولید ثروت و مصرف از میان می رود و برخلاف گذشته که مصرف بیشتر در طبقات مرفه اقتصادی دیده می شد هم اکنون به موضوع رقابت در اقشار مختلف جامعه تبدیل شده است.
2-2- عوامل متعددی دست به دست می دهند تا مصرف را ساده سازی کنند. توسعۀ خدمات بانکی برای خرید کالاهای غیر ضروری، توسعۀ فروشگاههای زنجیره ای، تولید کالاهای متنوع، ارزان و بی دوام و تولید کارت های اعتباری از این موارد است.
2-3- تغییر الگوی مصرف بعدی سیاسی یافته و به عاملی برای تسلط بر ملت ها و تضعیف دولت ها تبدیل شده است.
2-4- در جوامع جدید مصرف ضرورت نمایی می شود.
2-5- به دلیل آن که حیات نظام سرمایه داری به مصرف بسته است، ملاحظات انسانی و اخلاقی به نفع مصرف گرایی نادیده گرفته و یا بازتفسیرمی شود.

محور بعدي، طرح يك پرسش است، شما براي اينكه از وضعيت موجود بخواهيد تصوير درستي داشته باشيد و بدانيد اين وضعيت تا چه اندازه قابل اصطلاح است، ابتدا بايد به اين پرسش پاسخ دهيد كه: آيا ذات رسانه به گونه‌اي است كه تمايل به روابط را زياد مي‌كند يا نه؟ آنهايي که حوزه مطالعات‌شان رسانه است آثار نيل پستمن را ديده‌اند ظاهراً 4 کتابش در ايران ترجمه شده، دو کتابش به نام «تکنوپولي» و ديگري «زندگي در عيش، مردن در خوشي» است. در اين کتاب‌ها نويسنده علت توليد فرهنگ‌هاي خاص را ذات رسانه مي‌داند و تهي کردن رسانه از اين خصلت ذاتي را ناممکن دانسته و مثالي مي‌زند:  در روزگاران قديم پادشاه حكيمي بود كه در دربارش مخترعي بود كه او را  خداي اختراعات مي‌گفتند. هر از گاهي چيزي اختراع مي‌كرد و پادشاه حكيم هم رهنمودي مي‌داد و نكته‌اي مي‌گفت. يک روز به پادشاه گفت من چيزي را اختراع كرده‌ام كه تا حالا در نسل بشر سابقه  نداشته؛ چيزي هست به نام خط كه انتقال پيام به نسل‌هاي بعدي را ساده مي‌کند. الان فرهنگ ما شفاهي است اما بعداً فرهنگ مکتوب مي‌شود و اين آثار شگرفي را در پي دارد. پادشاه ضمن اينكه از اين اختراع، ذوق زده شد، به مخترع گفت آيا مي‌داني اين خط چه تأثيرات منفي هم بر جاي مي‌گذارد؟ الان انتقال پيام به طريق شفاهي است و استعدادهايي مانند قوة حافظه به مثابه انتقال پيام شفاهي تقويت مي‌شود اما در آينده كه انتقال پيام مكتوب انجام مي‌شود، قوه حافظه بشر به شدت تضعيف مي‌شود. شناخت اين پيامد سوء يعني توجه داشتن به اينكه ما وقتي از يك فرهنگ شفاهي مي‌رويم به سمت فرهنگ  مكتوب با چه آثار مثبت و منفي مواجه مي‌شويم؟ حال بايد ديد وقتي از فرهنگ مكتوب مي‌آييم به سمت فرهنگ تصويري پيامدهاي تصويري شدن فرهنگ چيست؟ يكي از پيامدهاي مورد بحث اين است که در فرهنگ تصويري شما به جذابيت‌هاي بصري اهميت مي‌دهيد؛ يعني زماني يک برنامه ماهيت تلويزيوني دارد که انتقال پيامش بر تصوير باشد. حالا اگر بخواهيم با مختصات تلويزيوني ارائه پيام كنيم، علي القاعده بايد اين تصوير نقش آفريني كند، تأثيرگذار باشد و از مهمترين عامل تأثيرگذاري‌اش جذابيت بصري است. زماني كه جذابيت بصري در رسانه به عنوان يک اصل تعريف شد، اين اصل اقتضائات خودش را نشان مي‌دهد؛ يعني هماهنگ مي‌شود با يک سري مسائل مترادف با خود. جذابيت بصري با عنصر زنانگي متصل مي‌شود و استفاده از زن در رسانه‌ها براي دست‌اندركاران رسانة تصويري مهم مي‌شود؛ چون از اين راه راحت‌تر مي‌تواند انتقال پيام کنند و مخاطب را به خودشان مجذوب كنند. شما بايد در قدم اول تكليف خود را با اين خصلت رسانه‌اي مشخص کنيد. به عقيدة پستمن اين خصلت از ويژگي‌هاي غيرقابل تفکيک و ذاتي رسانه است؛ حتي ذاتي بودن را هم نخواهيم بپذيريم بايد قبول کرد اقتضاي رسانه اين است؛ يعني مي‌شود رسانه را از اين وصف خالي كرد ولي كار خيلي سختي است مثل ماشيني كه مشكل جلوبندي دارد و اگر محکم به فرمان نچسبيد متمايل به راست يا چپ مي‌شود. اين رسانه را هم اگر رها كني همينطور است اگر بخواهيد كنترلش كنيد خيلي انرژي از شما مي‌برد، بنابراين اين مسئله براي ما بايستي به عنوان يك موضوع مطرح شود كه رسانه از يك طرف مي‌خواهد خودش را در زندگي مردم توسعه دهد و مديران رسانه آن را موفقيت مي‌دانند. مثلاً فلان برنامه‌ به جاي اينكه 60 درصد مخاطب داشته باشد 85 درصد مخاطب دارد. در اينجا اين پرسش بايد بررسي شود که بايد چقدر رسانه در زندگي مردم پررنگ و مهم شود تا فرهنگ جذابيت بصري بر مردم حاكم شود. اگر بخواهيد از طريق بخش‌نامه كنترلش كنيد به دليل خصلت رسانه، كارگردان ضابطه را دور مي‌زند.
در كشورهاي غربي در يک مقطع زماني قوانين سختي وضع كرده بودند كه نبايد دوربين درون اتاق خواب مردم برود. ديدند كارگردانان به روش ديگري پل مي‌زنند، بعد آمدند مقداري عمل‌گرايي را بيشتر كرده و گفتند دوربين به اتاق خواب برود، ولي حالت درازکش طرفين را نشان ندهد. بعد ديدند کسي که مي‌خواهد کار خودش را بکند، شنيع‌ترين صحنه‌ها را در حالت غير دراز‌کش نشان مي‌دهد. بنابراين مسئولان صحنه را به نفع عوامل توليد رها کردند. موقعي که شما آن اصل را پذيرفتيد آهسته آهسته ما را تا گاو ماهي پيش مي‌برد.
اگر اين اقتضاي رسانه را بپذيريم بايد به اين پرسش مهم جواب دهيم که تأثير‌گذاري رسانه در امر تربيت نسل جوان با توجه به مختصاتش تا چه اندازه مجاز است؟ بله يک زماني توان تغيير ماهيت رسانه موجود است تکليفمان روشن است اما زماني كه رسانه، همين رسانه است آيا ما بايد نقش آن را در زندگي نسل جوان پررنگ كنيم؟

بحث ديگر اين است که بدانيم در مورد روابط زن و مرد با چه علومي سر و كار داريم؛ يعني بدانيم موضوع روان‌شناسانه است ياجامعه‌شناسانه يا...؟ بحث روابط كه مطرح مي‌شود معمولاً كساني راه‌کار ارائه مي‌دهند که تخصص‌شان روان‌شناسي يا علوم تربيتي است. اينها با نگاه جزئي؛ يعني با در نظر داشتن تمايلات فردي به مسئله نگاه مي‌كنند، اينکه چگونه تمايلات باعث مي‌شود جامعه به سمت رابطه زن و مرد برود. اما زماني كه رابطه زن و مرد از كثرت و شيوع  برخوردار ‌شده و به عنوان يك مسئله در جامعه مطرح مي‌شود و  نظر‌سنجي‌ها روابط جوانان را بالاي شصت‌ درصد ارتباط با جنس مخالف نشان مي‌دهند و اذعان مي‌دارند که حداقل يکبار تجربه جنسي در دورة جواني يا نوجواني‌شان داشته‌اند و چند درصد روابط به مرحله حاد رسيده است، در اين صورت بجز تأثير عوامل شخصي، عوامل اجتماعي هم بر اين مسئله تاثير گذار بوده است؛ از اين جهت بايد نگاه جامعه‌شناسانه به موضوع تقويت شود. به نظر مي‌رسد تاکنون توجه به روابط زن و مرد به عنوان يک پديدة اجتماعي ضعيف بوده است. در صورتي که چگونگي دامن زدن ساختارهاي فرهنگي، اجتماعي حتي سياسي بر روابط زن و مرد بايد مورد بررسي قرار بگيرد، فلذا در ابتدا بايد به دنبال عوامل عام و کلاني بود که باعث گسترش اين پديده مي‌شود و در مرحله بعد جايگاه رسانه مخصوصاً رسانة تصويري را در توسعة روابط بررسي کرد.
با در نظرگرفتن ملاحظات ديگري در بحث روابط زن و مرد مانند حساسيت بالاي جامعه به موضوعات جنسي بايد وارد بحث شد. با فرض بالا بودن حساسيت جنسي، ديگر نمي‌شود به راحتي از مسئله جنسي و نياز جنسي صحبت کرد. جداي از محسنات اين موضوع، مشکلاتي در امر تحقيق و پژوهش بوجود خواهد آمد؛ مثلاً در بحث روابط دختر و پسر در ايران  به‌علت کم بودن انگيزه، پژوهش چنداني در دسترس نيست و يا نهادهايي که کار پژوهشي در اين زمينه انجام داده‌اند جداي از ضريب اطمينان و دقت در تحقيقات، به‌علت محرمانه بودن، دستيابي به اين تحقيقات براي پژوهشگران آسان نيست.

موضوع: هويت زنانه «حجت‌الاسلام والمسلمين زيبايي‌نژاد»
محورهاي بحث
1ـ پذيرش تفاوت‌هاي طبيعي زن و مرد از نگاه فمينيستي با نگاه يک مسلمان متفاوت است. در نگاه موحد، خداوند فقط خالق نيست بلکه برنامه‌ريز و مدبر اين عالم هم است.
2ـ مهم‌‌ترين آثار پذيرش هويت جنسي در بحث آموزش و تربيت است و تربيت هم تنها به منظور ايفاي نقش‌هاي متفاوت نيست بلکه نحوة مواجهة زن و مرد با مسايل مختلف را نشان مي‌دهد.
3ـ پذيرش تفاوت‌هاي زن و مرد آثار زيادي به دنبال خواهد داشت که يکي از آنها تفکيک نقش‌هاست.
4ـ اثر بي‌توجهي به هويت جنسي تبعاتي دارد که در سيستم جنسي زنان اختلال ايجاد مي‌کند؛ باعث افزايش استرس شده و باعث کاهش درک متقابل از جنس مخالف مي‌شود.
5ـ اگر مي‌پذيريم که «ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون»، به تبع آن مي‌پذيريم که وحدت هدف در هر دو جنس مطرح است و هر دو براي يک هدف غايي خلق شده‌اند و اين لزوماً به معناي وحدت مسير نيست.
6ـ خلقت عالم، خلقت هدفمندي است و خلقت متفاوت زن و مرد را نمي‌توان مستند به تصادف دانست.
7ـ آيا براساس گزاره‌هاي دستوري دين، مي‌توان به توصيفي از واقعيت دست يافت يا خير؟ پاسخ آن است که چنين چيزي ممکن است به شرط آن که بين توصيه‌ها و توصيفي که مي‌خواهيم برداشت کنيم ملازمه وجود داشته باشد؛ به اين معني که اين احکام دستوري صرفاً در اين فرض قابل دفاع باشد که قائل به تفاوت زن و مرد شويم.
موضوع: نظام خانواده (حجت‌الاسلام والمسلمين زيبايي‌نژاد)
محورهاي بحث
1ـ قانون اساسي جمهوري اسلامي به موضوع خانواده به عنوان يک موضوع کليدي توجه کرده و در يکي از مواد خود تصريح کرده است که کليه قوانين کشور بايستي در جهت تقويت خانواده و دفاع از استحکام آن باشد. اما تحولاتي که در دهه‌هاي اخير در کشور مشاهده مي‌شود، نگراني‌هاي زيادي را به وجود آورده که گويا ما از اهداف قانون اساسي دور شده‌ايم.
2ـ سياست‌هاي دولتي تا هم‌اکنون در خدمت حمايت از فرد قرار داشتند؛ يعني مي‌گوييم اقشار آسيب‌پذير، کودکان، سالمندان، زنان و ... هستند و سيستم حمايتي از اين اقشار هميشه فعال بوده، در صورتي که تاکنون سيستم حمايتي از خانواده به عنوان يک کل منسجم شکل نگرفته است.
3ـ زن در گذشته به خاطر اين که براي آينده خود نياز به حامي اقتصادي داشت، نياز بيشتري به ازدواج مي‌ديد ولي امروز دولت‌ها جاي آن را پر کرده و باعث کاهش اين نگراني‌ها شده‌اند.
4ـ اين مسائل که گفته شد، ما را به سوي ضرورت توليد علم و جنبش نرم‌افزاري هدايت مي‌کند. بنابراين براي هر يک از آسيب‌هاي خانواده بايد نسخه‌هاي متفاوتي ارائه دهيم.
5ـ علل بالا رفتن سن ازدواج: نظام تحصيلي طولاني، سيستم‌هاي حمايتي دولتي از کساني که تحصيلات بالاتري داشته باشند، عزت‌مندي اجتماعي در تحصيلات نزد فرهنگ حاکم که براي دختران و سن ازدواج آنها بسيار تعيين کننده است، مطرح شدن تحصيلات دختران به عنوان يک عامل مؤثر در گزينش پسران و ... .
6ـ مشاوران به اين نتيجه رسيده‌اند که ازدواج‌هايي که به روش سنتي صورت گرفته از دوام بيشتري برخوردارند.؛ چرا که اختلافات خانوادگي معمولاً از اختلافات  ايدئولوژيکي و سياسي سرچشمه نمي‌گيرد، بلکه بيشتر ناشي از اختلافات فرهنگي، سليقه‌اي و طبقه‌اي است.
7ـ کم کم توقع مشارکت همسر در سرپرستي خانواده و تأمين هزينه‌ها در مردان زياد مي‌شود و از طرف ديگر رفته رفته مسؤليت‌هاي اخلاقي و حقوقي زنان در جايگاه همسري و مادري کمرنگ مي‌شود.
8ـ سياست‌هاي دولتي در ايران و کشورهاي ديگر براي توانمند‌سازي خانواده در حل مشکلات خود هيچ برنامه‌اي طراحي نکرده است بلکه صرفاً کمک‌هاي حمايتي را به خانواده تزريق مي‌کند.
9ـ وقتي که فرد‌گرايي و آزادي فرد با مفهوم ليبراليستي آن، در جامعه اسلامي ترويج مي‌شود درنيتجه فرد به خود و منافع شخصي خود توجه مي‌کند. در چنين وضعيتي، ارزش‌هاي گروهي کم‌اهميت تلقي مي‌شود و منافع فرد در زاويه ديد قرار مي‌گيرد. اگر فرد‌گرايي تقويت شود ديگر نمي‌توان ساختار خانواده را به شکل اوليه خود حفظ کرد.

تأثير رسانه بر خانواده
فرض کنيد که يک خانواده مذهبی و متعادل داریم، اين خانوده خوب چه ويژگي‌هايي باید داشته باشد؟ این ویژگی‌ها با تصويري که در رسانه به نمايش در می‌آید تطبيق داده شود. تصویر ما از روابط عادي خانوادگي،‌ تصوير مستقيم است. بدي‌ها و خوبي‌هاي اعضاء خانواده را بطور مستقیم می‌بینم. اما در رسانه، برعکس است. رسانه واسطه در تصور مي‌شود، يعني من پدرم را که تا امروز مستقيم مي‌ديدم از اين به بعد از زاويه ديد رسانه به او می‌نگرم. بنابراين وقتي مخاطب سريال‌ها را مي‌بيند. اين احتمال وجود دارد که ديد مخاطب نسبت به اعضاء‌خانواده  تغيير کند. یعنی این رسانه است که به مخاطب مي‌گويد خانواده نرمال يعني چه و خانواد ضعيف يعني چه؟ يعني ارزش‌هاي خانوادگي از دريچه ديد رسانه ديده مي‌شود.
در سريال جراحت، تصوير پدر و مادر خوب و بد زماني مشخص مي‌شود که دختر و پسر از بازداشت‌گاه بيرون آمدند و خطاب به والدين‌شان گفتند که ما را از دست اينها نجات بدهيد، مگر ما از پدر و مادرمان چيزي مي‌خواستيم. تصور ما از خانواده اين است که خانواده مي‌بايست به طور جامع، فرزند را تربيت کند. يعني هم هدايت، هم نظارت، هم حمايت و هم مراقبت داشته باشد، ولي اين تصوير در رسانه به تصوير ديگري به نام حمايت تبديل مي‌شود. اگر پدر و مادر بخواهند هدايت يا نظارت کنند، اين مسئله به شکل زشتي به تصوير درمي‌آيد و اين تصوير به منزله مداخله و مزاحمت در زندگي جوانان تلقي مي‌شود. در رسانه اين آموزش به افراد داده مي‌شود که اگر پدر بهترين پدر هم باشد نبايد تحکم داشته باشد زيرا ساختار پدرسالارانه داراي مشکل است و تصميم پدر براي فرزندان بد است. آيا اين تصوير واقع‌بينانه است؟ اين موضوعی است که بايد مورد بررسي قرار گيرد. سريال فاصله‌ها تصوير خاصي را از پدر ارائه مي‌دهد و پدر خوب را پدري معرفي مي‌کند که مشاور باشد. تصويري که ما در الگوي ديني از خانواده داريم، ساختار عمودي است، احسان و اطاعت به والدين است که در اين رسانه‌ها تبديل به الگوي ديگري مي‌شود که پدر در کنار فرزند قرار مي‌گيرد و نهايت مداخله او مشاوره است.
کارشناسان مذهبي در رسانه‌ها توصيه مي‌کنند که با بچه‌ها آمرانه صحبت نکنيد. وقتي فرزند در اين سيستم تربيتي پرورش يافت، وقتي به تکليف رسيد آيا اين فرزند بايدها و نبايدها رساله‌هاي عمليه را مي‌پذيرد؟ در حاليکه در فتواي بسياري از مجتهدين در بحث امر به معروف و نهي از منکر گفته مي‌شود که لحن بايد آمرانه باشد ولي رسانه فرزندان ما را به گونه‌اي تربيت مي‌کند که آن سيستم را پس مي‌زنند.
رسانه‌ها چه تصويري از مذهب توسط رسانه‌ها ارائه مي‌شود؟ مذهب در متن زندگي خانوادگي و زندگي اجتماعي قرار مي‌گيرد يا در حاشيه برنامه‌هاي ديگر؟ زندگي به عنوان يک شاخه مطرح مي‌شود و به تعبيري مذهب به مناسک تبديل مي‌شود، يعني شخص نماز مي‌خواند و روزه مي‌گيرد اما مذهب در جريان روابط عادي‌اش حضور ندارد. این تصويري که از مذهب ارائه مي‌شود، از همین جا مشخص می‌شود که کارگردان و عوامل از جامعه مذهبي هست يا خير. مي‌توان حدس زد که کارگردان فيلم ستايش، از يک خانواده مذهبي در زمان جنگ يک تصوير بيروني ارائه مي‌دهد. آیا تصویر اقتدار و فردگرائی که از یک دختر در زمان جنگ که در خانواده مذهبی زندگی می‌کند ارائه می‌شود واقع‌گرا است؟ تصوري مدرن از يک خانواده مذهبي ارائه مي‌شود که فردگرايي خود را دارند و مذهبشان هم خواندن نماز است. تصويري که از مذهب ارائه مي‌شود، مذهب به معناي احساسات مذهبي است؛ تصوير کاملاً مدرن‌شده. در حالیکه مذهب از نگاه ما يعني اينکه خدا وجود دارد و در زندگي ما مداخله دارد؛ چه بخواهيم چه نخواهيم. ولي اين تصوير يعني اينکه ما تعلقات مذهبي داريم، همان‌ تصويري است که در بحث سلامت معنوي در الگوهاي وزارت بهداشت دنيا در جوامع مدرن ارائه مي‌شود. نهايت تصوير از مذهب يعني تمايلات مذهبي. مذهب به عنوان يک امر احساسي معرفي مي‌شود که مابه‌ازاء خارجي ندارد. تصاويري که از مذهب ارائه مي‌شود گاهي خرافاتي و غير واقعيست. براي مثال تصاويري از شيطان ارائه مي‌شود که واقعي نيست. ما به تصويري از مذهب مي‌رسيم که منهاي شريعت است. مذهب واقعي مذهبي است که درحوزه اعتقادات و اخلاق و تربيت آموزه دارد. ولي مذهب مدرن یک‌سری، تعلقات مذهبي‌اي صرف تمايل است. مذهبي با الگوي يونيسفي، يونسکويي، براي هيچ‌کس هم مشکلي ايجاد نمي‌کند. در کنار زندگي عادي مذهبي هم باش.
در صورتي‌که مذهب اصلي براي انسان گشايش و محدوديت و بايد و نبايد ايجاد مي‌کند، در مسير معاش و ارتباط دستورالعمل دارد. مشکل اين برنامه‌ها اين است که مخاطب خاص دارد، يعني در مناسبت‌هاي مذهبي مثل ماه مبارک رمضان مخاطب مذهبي پاي اين رسانه‌ مي‌‌نشيند و اگر به اين برنامه‌‌ها دل بدهد، تصويرش از مذهب مخدوش مي‌شود. مذهب واقعي بين ما و ديگران مرز ايجاد مي‌کند. حديثي از امام صادق آمده است که: کسي که به جهان آخرت ايمان دارد نبايد کفار را به عنوان دوست قرار دهد. نبايد با انسان‌هاي بد دوستي داشته باشد و با آنها رفت و آمد داشته باشد زيرا ممکن است از زمره آنان محسوب شود. اما آيا تصويري که از مذهب ارائه مي‌شود اين مرزها را محترم مي‌شمارد؟
وقتي از خانواده‌محوري سخن به ميان مي‌آيد، ارزش‌ها و مناسبات خانوادگي مهم مي‌شود. استقلال فرد از بين نمي‌رود اما به دليل ارزشمندي خانوادگي گاه تمايلات خود را محدود مي‌کند که آن حيثيت جمعي محفوظ بماند. يعني الگوي مشارکت اجتماعي و اقتصادي بايد در خدمت استحکام و پويايي خانواده باشد. الگوي پيشرفت علمي بايد با ارزش‌هاي خانوادگي هماهنگ باشد. حال رسانه چه تصويري‌ از الگوي رفتارهاي اجتماعي و اقتصادي و تمنيات فردي ارائه مي‌دهد و آيا اين تصوير با ارزش‌هاي خانوادگي هماهنگ است؟
يکي از نويسندگان غرب مي‌گويد: طلاق و روابط جنسي بيرون از چهارچوب خانواده، در کشورهايي وجود دارد که تأکيد بر حيثيت‌هاي غيرخانوادگي بيشتر است. اما در جايي که تأکيد بر ارزش‌هاي خانوادگي به چشم مي‌خورد اين مسئله زياد نيست. تصويري که از دختران در رسانه ارائه مي‌شود، نوعي از تحصيلات است که در خدمت خانواده باشد يا اينکه آموزش مهم‌تر از خانواده است؟ الگوي ارائه شده از اشتغال چه ميزان به نفع خانواده است؟ موارد قابليت تحليل و بحث دارد.
نسبت ميان خانواده و مشکلات. خانواده با مشکلات مواجه مي‌شود گاهي مي‌تواند مشکلات را حل ‌کند و گاهي هم نمي‌تواند. خيلي وقتها هم با مشکل کنار مي‌آيد. مثلاً يک فرزند معتاد در خانواده يک مشکل است. بايد براي مسئله يک راه‌حل پيدا کرد اما اگر نشد بايد با اين مسئله به گونه درستي کنار آمد. تصويري که از خانواده در رسانه داده مي‌شود است که يا همه مشکلات به خوبي حل مي‌شود يا اينکه خانواده اصلاً‌ با مشکل مواجه نمي‌شود. رسانه نتوانسته این مسئله را به درستي نشان دهد. مثلاً در خانواده‌هاي معيوب، رسانه نمي‌تواند نشان دهد که فرزندان اين خانواده چگونه توانسته‌‌اند استحکام شخصيت‌شان را حفظ کنند. ما چه تصويري از خانواده در مواجهه با مشکلات در خدمت آرامش خانواده ارائه مي‌دهيم. آيا مي‌توانيم نشان دهيم که خانواده براي رسيدن به آرامش به استقبال مشکلات مي‌رود؟ خود اين زوجيت آرامشي مافوق آن مشکلات دارد که آن مشکلات را قابل هضم مي‌کند، آيا ما توانسته‌ايم اين را نشان دهيم؟ نتيجه اين مي‌شود که ما مشکلات خانواده را نشان مي‌دهيم ولي صميميت و آرامش خانواده که در جاي ديگري غير از خانواده وجود ندارد را به تصویر نمی‌کشیم و همين باعث مي‌شود که جوان به سمت ازدواج نرود، يعني هر بار که از خانواده سخن گفته مي‌شود بحث مشکل پيش مي‌آيد.
نکته ديگر اينکه خانواده متعادل سطح انتظارات تعديل‌شده‌اي دارد. اگر يک تصوير آرماني دست‌نيافتني به دختران و پسران ارائه شود، وقتي مرد به متن زندگي برود و واقعيت زندگي را ‌بينند زده مي‌شود. در صورتي‌که زندگي خانوادگي‌ در ذات خودش خاصيت دارد. خوشبختي وظيفه يک نفر نيست، هر کس خودش مسئول خوشبختي خود و همسرش است. خانواده نهايتاً‌ کاتاليزور است. اين تصوير در مشاوره‌هاي کارشناسي هم ديده مي‌شود. مشاور تصوير ايده‌آل زندگي زناشويي را مطرح مي‌کند. نشان دادن نقطه آرماني، حد انتظارات را بالا مي‌برد وقتي افراد مواجه با واقعيت‌ها مي‌شوند، سرخورده مي‌‌شوند. رسانه سازگاری و رضایت‌مندی را آموزش نمي‌دهد، رضایت از وضعيت موجود را آموزش نمي‌دهد و به رسميت شناختن همسر همچنان که هست، را آموزش نمي‌دهد.
خانواد سالم نسبت به حفظ ساختارها و الگوي تفکيک نقش‌ها حساس است. اما خانواده رسانه‌اي خانواده‌ايست که نقش‌هاي جنسيتي را خوب انتقال نمي‌دهد. البته نمايش‌هاي خوبي وجود داشته است اما درکنار آن، فيلم‌هايي وجود دارد که نقش‌هاي جنسيتي به چالش کشيده مي‌شود . مثل اينکه يک زن پليس، عامل نفوذي در يک باند جنايت‌کار مي‌شود، اين مصداق ندارد و تأثير آن مخدوش شدن تصورات جنسيتي ماست.
رسانه جايي تأثيرات خود را مي‌گذارد که در رصد ما نيست، يعني در حوزه مباحاتي است که ما به آن توجه نمي‌کنيم. ما در مناسبات فردي فقهي خود، تأکيد مي‌کنيم که احکام پنج تاست و مکروهات و مباحات و مستحبات را ترسيم مي‌کنيم و فرد را در آنها آزاد مي‌گذاريم. حساسيت کارشناسان در اين حوزه‌ها کم است و از همين فضاها براي ساختن برنامه‌هاي مختلف استفاده مي‌شود.
خلأها و بايسته‌هاي رفع خلأها
مهم‌ترين مشکل ما شايد خلأ تئوريک باشد که بايد نهادهاي ديني و علمي به آن بپردازند. ما هنوز فلسفه تربيت را تدوين نکرده‌ايم. کارشناسان آموزش و پرورش در حالي فلسفه تربيت رسمي در نظام جمهوري اسلامي را تدوين کرده‌اند که نظريه فلسفي تربيتي اسلامي در دستمان نيست و تخميني کار کرده‌ايم. نه فلسفه تربيت تدوین شده و نه فلسفه هنر. اينکه هنر تا کجا مي‌تواند عمل کند. يکي از ابزارهاي هنر شعر است. روايت داريم که اگر شکم شخص از چرک پر شود بهتر از اين است از شعر پر شود. شعر زياد خوب نيست و کراهت دارد. اشکال شعر چيست غير از اينکه قوه خيال را بارور مي‌کند. اين مسئله بايد در بحث فلسفه هنر بررسي شود. عوامل جذابيت از نظر ما چيست؟ کارگرداني که فقط عامل جذابيت را سکس و خشونت و طنز و دلهره مي‌داند فلسفه هنر نمي‌داند. ما نتوانسته‌ايم عوامل جذابيت را با نگاه خود طراحي کنيم و روي آن پافشاري کنيم.
خلأ تئوريک مربوط به فقه حکومتي است. مناسبات فقهي ما ناظر به روابط شخصي هستند. اما آنجا که شئونات ما مربوط به تربيت عمومي و شئونات اجتماعي است بحث فرد مطرح نيست بلکه مصلحت اجتماعي بايد مد نظر قرار گيرد. فقه حکومتي فقهي است که مبتني بر مدار مصلحت مي‌چرخد، يعني حکومت نسبت به رفتار و اخلاق عمومي مسئوليت دارد و هرگونه تصرفي که حکومت بخواهد در شئونات اجتماعي داشته باشد اگر مصلحتي در آن نباشد جايز نيست. جواز تصرف در حوزه‌هاي تربيت با ابزارهاي مختلف نيازمند احراز مصلحت است. مصلحت هم با آموزه‌هاي ديني احراز مي‌شود. مصلحت يک مسئله کاملاً‌ عرفي نيست.
مسئله بعد در حوزه مطالعات، فقدان مطالعات استراتژيک است. تحولات دنيا به چه سمتي مي‌رود؟ ما در آينده با چه چالش‌هايي مواجه خواهيم بود؟ براي حل آنها چه بايد کرد؟ نبود نگاه استراتژيک در مورد خانواده باعث مي‌شود که نگاه استراتژيک رسانه به خانواده هم به‌دست نیايد.
خلأ بعدي خلأ‌هاي تبديلي است. بر فرض حوزة نظر کامل شود، يعني مباحث فلسفه تربيت و فلسفه هنر هم تدوين شود، تازه خلأ ديگر، خود را نشان مي‌دهد که خلأ پژوهش‌هاي تبديلي است. يعني تبديل مفاهيم به مفاهيم کاربردي که با عينيت رابطه مستقيم برقرار مي‌کنند. مثلاً  الگوي طلاق در قرآن، در جامعه انعکاس نداشته است. تا آخر امسال پيش‌بيني مي‌شود 120 هزار طلاق ثبت خواهد شد و يک هشتم ازدواج‌ها به طلاق منجر مي‌شود. ما به افراد آموزش نداده‌ايم که طلاق بايد چگونه باشد؟ طوری که هم، مخاطراتش کم باشد و هم بازگشت پذير. در اين زمينه مطالعاتي صورت نگرفته است.
بحث بعدي ضرورت ايجاد اتاق فکر در رسانه است. اتاق فکري که بتواند بين عرضه و تقاضا در حوزه‌هاي علمي از يک طرف به جامعه هنري، از طرف ديگري مخاطب و متقاضي از سوي ديگر ارتباط برقرار کند.
حمايت از حلقه‌هاي هنرمندان مذهبي براي بالا بردن انگيرة آنان مسئلة ديگر است. هنرمند اگر انگيزه‌هاي متعالي داشته باشد،‌ نشاط پيدا مي‌کند و مي‌تواند خود را نشان دهد. وقتي تيم ملي نداريم تيم‌هايمان هم خوب پرورش نمي‌يابند، اما اگر عرصه بين‌المللي برايشان تعريف کنيم تيم‌هاي کوچک‌ترهم سطحشان بالا مي‌آيد. اگر هنرمند انگيزه جهاني پيدا کند و حمايت شود، مي‌تواند پيشرفت کند.
ضرورت‌ تعيين شاخص‌هاي رسانه‌ موفق يکي ديگر از ضرورت‌هاست. رسانه‌ موفق رسانه‌ايست که مرجع تربيتي باشد يا ميزان مخاطبانش زياد باشد؟ رئيس تلويزيون آلمان از زياد بودن مخاطب سريال‌ها در ايران تعجب کرده بود، اين در حاليست که مخاطب يک سريال در آلمان 13 درصد است. ارزشگذاري‌هايي که انجام مي‌شود، چه شاخص‌هايي دارد؟ نظام امتيازدهي‌ چگونه است؟ انتظار مي‌رود اقدامات اساسي در مورد تدوين سياست‌هاي خانوادگي و جنسيتي رسانه صورت گيرد.

کلیات بحث آسیب‌شناسی خانواده با تأکید بر تأثیرات مدرنیته
دکتر محمد‌تقی کرمی قهی، دارای تحصیلات دکترا در رشته فلسفه و کلام اسلامی و دروس خارج حوزه‌ی علمیه بوده و دارای مسئولیت‌هایی از جمله مدیریت پژوهش و نیز ریاست شعبه‌ی تهران دفتر مطالعات و تحقیقات زنان می‌باشند. ایشان علاوه بر تألیف ده‌ها مقاله‌ی علمی، به عنوان کارشناس مباحث زنان مورد مشاوره نهادهای مختلف حکومتی و مراکز علمی ـ پژوهشی می‌باشند.
سرفصل‌های بحث:
1. وضعیت کنونی خانواده و آسیب‌های تهدید کنندة آن
2. نقش مدرنیته در ایجاد وضعیت فعلی خانواده
1ـ2. تعریف مدرنیته
2ـ2. بررسی مفاهیم عام مربوط به مدرنیته
3ـ2. بررسی مفاهیم و نظریات خاص مربوط به مدرنیته
3. تعارضات مدرنیته در ناحیه ابزار‌ها، الگو‌ها و برنامه‌ها با نهاد خانواده
1ـ3. تعارض کارکردی با نهاد‌های مدرن
2ـ3. جایگزینی مرجعیت‌های جدید به جای خانواده
1ـ2ـ3. در مباحث حقوقی
2ـ2ـ3. در سیستم‌های حمایتی
3ـ3. برنامه‌ها، سیاست‌ها و وضع قوانین ضد‌خانواده
4. راه‌های برون‌رفت از آسیب‌های ناشی از مدرنیته بر خانواده
1ـ4. طراحی الگوهای بومی از نهاد خانواده
2ـ4. پرهیز از برنامه‌ها و سیاست‌های ضد خانواده
3ـ4. برخورد انتخابی با ابزارها و برنامه‌ةای مدرنیته
نگاه اجمالی به بحث
امروزه کمتر کسی را می‌توان یافت که از سر تأمل، تحولات فرهنگی و اجتماعی دهه‌های اخیر را، چه در ایران و در چه در کشورهای دیگر جهان، پیگری کند و نگرانی خود را از تحولات خانواده به عنوان سلول بنیادین حیات اجتماعی آشکار نسازد. معضلات فراروی خانواده بالاخص خانواده ایرانی، همچون افزایش سن ازدواج، افزایش تمایل به تجرد و تک‌زیستی، تغییر نگرش‌ها که به تردید در ضرورت تشکیل خانواده به عنوان مسیر تکاملی در زندگی منجر شده است. افزایش تخاصمات خانوادگی و طلاق، کم‌شدن روحیة سازش‌پذیری و ضعف کار‌آمدی خانواده در تنظیم رفتار جنسی، حمایت و مراقبت، کنترل و نظارت، ایجاد آرامش روانی و ارضای نیاز‌های عاطفی، جامعه‌پذیری و پرورش معنوی، این سئوال را در ذهن ترسیم می‌نماید که چه عواملی باعث بروز این اتفاقات شده است و راه‌کارهای رفع این مشکلات چیست؟
به نظر می‌رسد که مدرنیته و تحولات ناشی از آن بر خانواده، یکی از عوامل مهم و مؤثر در بروز وضعیت کنونی خانواده بوده است. چنان که به اعتقاد برخی کارشناسان مدرنیته در ناحیة بنیان مفهومی و در نظریه پردازی‌ها، ضد خانواده عمل کرده است.
برای بررسی این تأثیرات در بدو امر می‌بایست به بررسی مفاهیم عام و خاص منتزج از مدرنیته پرداخت. مفاهیم عامی همچون: فرد‌گرایی، اومانیسم، سرمایه‌داری، تفکیک قلمرو عمومی از قلمرو خصوصی و نظریات مفاهیم خاصی مانند: نظریات فمینیستی و نظریات مارکسیستی از جمله مطالبی است که در واکاوی آثار مدرنیته بر خانواده می‌بایست مورد توجه قرار گیرند.
آنچه که موجب تعارض مدرنیته در ناحیة ابزارها، الگو‌ها و برنامه‌ها با نهاد خانواده گردیده است را می‌توان چنین برشمرد:
1. تعارض‌های ناشی از واگذاری کارکرد‌های خانواده به نهاد‌های مدرن و درنتیجه کاهش کار‌آمدی نهاد خانواده.
2. جایگزینی مرجعیت‌های جدید در مباحث حقوقی و سیستم‌های حمایتی به جای اجزا و ارکان نهاد خانواده
3. برنامه‌ریزی، تصویب قوانین و وضع سیاست‌های ضد‌خانواده
حال سؤال اساسی این است که آیا شرایط ناشی از مدرنیته، خانواده را جبراً به سمت اضمحلال و یا تغییر کارکرد‌ها پیش می‌برد و گریزی از آن نیست و یا این که راه‌هایی برای برون‌رفت از وضعیت موجود قابل تصور است؟ در پاسخ به این سؤال به نظر می‌رسد که راه‌های برون رفت از آسیب‌های مدرنیته بر خانواده را می‌توان در موارد زیر جستجو کرد:
1. طراحی الگو‌های بومی از نهاد خانواده در دنیای مدرن
2. پرهیز از برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌های ضد‌خانواده
3. برخورد‌ انتخابی با ابزار‌ها و برنامه‌های مدرنیته
سئوالات اساسی بحث
1. شاخص‌های ارزیابی وضعیت فعلی خانواده چیست و چه آسیب‌های نهاد خانواده را تهدید می‌کند؟
2. آثار مدرنیته بر خانواده، آثاری مثبت بوده و یا موجب ایجاد آسیب‌های جدی بر پیکره این نهاد اجتماعی شده است؟
3. اگر ارزش‌های مدرنیته با ارزش‌های خانواده در تعارض است، این تعارض در چه ناحیه‌هایی به چشم می‌خورد؟
4. آیا دولت‌‌ها بالاخص حکومت اسلامی توانسته است با وضع قوانین مناسب، در حمایت از خانواده موفق عمل کند؟
5. چه کارکرد‌هایی از خانواده به سایر نهاد‌ها و مراکز بر ساختة مدرنیته منتقل گردیده است؟
6. چه میزان از مدل‌ها، الگو‌ها و برنامه‌ریزی‌های نظام، تحت تأثیر ادبیات مدرنیته بوده است؟
7. راه‌های برون‌رفت از وضعیت کنونی خانواده و مهارت و کنترل آسیب‌های ناشی از مدرنیته بر آن، چیست؟
8. اصولاً تعاریف مدرنتیه چیست و چه شاخصه‌ها و خصوصیاتی دارد؟

«بیانات حضرت آيت‌الله العظمی جوادی‌آملى»
اصل اول آن است كه زن‌شناسى بدون انسان‌شناسى ممكن نيست. زن هم صنفى از انسان است؛ اگر كسى حقيقت انسان را نشناسد، نه زن را می‌شناسد و نه مرد را. اگر بخواهد به تساوى يا تشابه حكم كند، فرع بر شناخت حقيقت انسان خواهد بود و اگر بخواهد فتوا به اختلاف زن و مرد بدهد باز هم بايد حقيقت انسان را بشناسد.
اصل دوم آن است كه انسان‌شناسى بدون جهان‌بينى ميسر نيست؛ زيرا نه انسان تافته‌اى جدا بافته از جهان آفرينش است و نه نظام هستى، انسان را رها و آزاد می‌گذارد كه هر گونه كه خواست بيانديشد و هر گونه كه خواست عمل كند. تا انسان جهان را نشناسد، انسان را نمی‌شناسد؛ زيرا انسان، هم با خودش مرتبط است و هم با همه جهان.
اصل سوم آن است كه تنظيم كننده پيوند انسان با جهان، پيوند انسانها با هم و پيوند اجزاى جهان با يكديگر، مبدأ عالم يعنى خداوند است. او همان‌گونه كه همه نظام را رهبرى می‌كند، انسانها را هم هدايت و رهبرى می‌كند؛ چه در بعد گزارش علمى و معرفتى و چه در بعد گزارشهاى عملى. راهى را هم براى شناخت و تشخيص، ـ از حس و تجربه گرفته تا عقل و برهان ـ فراسوى انسانها باز گذاشته است. خداوند راه‌هايى را براى انسان مقدّر فرموده و آنها را به طى اين راه‌ها فرا خوانده است. انسانهاى عادى توان طى اين راه را بدون كمك انبياى الهى ندارند. انبياى الهى رهبران معصوم و مصونى هستند كه ذات اقدس اِله حقيقت انسان و جهان، كيفيت پيوند اجزاى جهان با يكديگر، كيفيت تنظيم روابط انسانها را با هم و رابطه عالم و آدم را به آنها فهمانده است؛ از اين‌رو عقل حكم می‌كند كه اگر انسان بخواهد معرفت صحيحى داشته باشد چاره‌اى جز اين ندارد كه از وحى كمك بگيرد.
اصل چهارم آن است كه گرچه انسان داراى فطرت است اما طبيعت براى او نقد است. يعنى انسان موجودى مجرد و بسيط نيست كه همه هستى او را فطرت او تأمين كند، بلكه اولا تركيبى از فطرت و طبيعت است، ثانياً طبيعت به حس نزديک‌تر است و ثالثاً گزارشهاى روزانه طبيعت از رهگذر حس به انسان فراوان و نقد است. به همين دليل اكثر انسانها گرفتار طبيعت و حس خواهند بود.
قرآن كريم بحث پيرامون حقيقت زن و مرد را به صورت كلى تنظيم فرموده و روايات اهل بيت صلوات الله عليهم اجمعين همان را شرح داده است. قرآن و عترت بر اين حقيقت اصرار دارند كه انسانها يكسان هستند و در انسانيت هيچ تفاوتى ميان آنان نيست. توضيح اين مطلب توجه به سه نكته را می‌طلبد:
يكم: حقيقت انسان را، روح ملكوتى او تشكيل می‌دهد.
دوم: آن روح مجرد و ملكوتى كه بر محور «وَ نَفَخْتُ فيهِ مِن روُحى» تنزل كرده، مجرد است و موجود مجرد نه زن است و نه مرد. سخن از تساوى زن و مرد نيست، سخن در اين نيست كه زنى هست و مردى هست و اينها با هم مساويند. سخن در سالبه به انتفاى موضوع است. اصلا روح نه زن است و نه مرد. موجود نه به اين سبك ساخته می‌شود، نه به آن سبك. اين اصرار قرآن كريم است. از طرفى در همه معارف و كمالات و فضايل اخلاقى، مخاطب انسان است؛ نه ذكورت شرط است نه انوثت مانع. حتى يك كمال را هم نمی‌توانيد مثال بياوريد كه دين در آن كمال، ذكورت را شرط دانسته باشد و انوثت را مانع. مرجعيت منصب است نه كمال. فقاهت و اجتهاد كمال است كه در آن نيز بين زن و مرد فرقى نيست. قاضى شدن كمال نيست، فقيه شدن و تربيت كردن قاضى كمال است. اينها فعاليتها و مناصب اجرايى است كه به بدن مربوط می‌شود. از اين رو خداوند كارهاى اجرايى را بر اساس بدن تقسيم كرده است و مناصب و فعاليتهاى اجرايى نمايانگر كمال نيست.
از صدر تا ساقه و از ساقه تا صدر اسلام نمی‌توانيد نمونه‌اى از كمال بياوريد كه در آن ذكورت شرط باشد و انوثت مانع. اين حقيقت، مغفولِ شرق و غرب است. حتى نبوت و رسالت، كارهاى اجرايى است. پشتوانه اينها ولايت است كه در اين ولايت ممكن است بانويى چون صدّيقه طاهره تربيت شود كه از انبيا بالاتر است. انسان نبايد كارهاى اجرايى را كمال بداند. اصل ولايت پشتوانه نبوت و رسالت است كه بين زن و مرد مشترك است. اصل معرفت، اصل اجتهاد، اصل فقاهت، اصل عرفان و ... اينها كمال است.
اين حقيقت كه وحى روى آن پافشارى دارد نه در غرب مطرح است نه در شرق و بايد آن را احيا و بر آن پافشارى كرد. غرب می‌گويد زن و مرد مساويند. يعنى حقيقت انسان كه بعضى زن و بعضى مرد هستند، با هم مساويند و اگر تفاوتى باشد، ظلم و تبعيض است پس بايد اين تفاوتها را برداريم. به نظر آنها قضيه، سالبه به انتفاى محمول است. اما آنچه اسلام می‌گويد اين است كه سالبه به انتفاى موضوع است. می‌فرمايد: ما زن و مردى نداريم. اصل، حقيقتِ ايمان و هدايت و عقيده است كه مربوط به روح ملكوتى انسان است و روح ملكوتى، مجرد است و روح ملكوتى مجرد، نه زن است و نه مرد. قرآن می‌فرمايد: «مَنْ عَمِلَ صالحاً من ذَكَرِ اَوْ اُنْثى وَ هُوَ مُؤمِنٌ» (نحل: 97). اين آيه به اين معناست كه روح نسبت به زن يا مردبودن مساوى است. چون آن كسى كه عاملِ معتقد است، جان است و جان نه زن است و نه مرد. نه اينكه زنى هست و مردى و هر دو داراى حقيقت ايمان هستند، بلكه ناظر بر آن است كه اصلا زن و مردى در كار نيست.
سوم: بدن پوستى دارد و اين پوست، رنگى است. اصرار كتاب و سنت بر بى اهميت بودن اين رنگها و بر بی‌ارتباط بودن آن به انسانيت انسان است. اما می‌بينيد كه ميان سياه و سفيد، كه نبايد تفاوت قائل شوند، تفاوت قائل می‌شوند و به آنجايى كه تفاوتى ميان زن و مرد وجود ندارد اصلا توجه ندارند و به دنبال اين نيستند كه ببينند حقيقت ملكوتى انسان چيست؟
وقتى قرآن كريم می‌خواهد نمونه مردم خوب را ذكر كند می‌فرمايد: نمونه مردم خوب، حضرت مريم است. نمی‌گويد مريم ياآسيه نمونه زنهاى خوب هستند. نمی‌فرمايد: «ضرب الله للتى آمنت امراة فرعون» بلكه می‌فرمايد: «ضَرَبَ اللهُ للَّذينَ آمَنُوا اِمرَاةَ فِرعَون» فرمود: نمونه مردم خوب، آسيه و مريم هستند. از آن طرف نمونه مردم بد را زن لوط مثال می‌زند. انسان كامل مثل حضرت على عليه السلام ، هم الگوى زنان خوب است و هم الگوى مردان خوب و فاطمه زهراسلام الله عليه هم نمونه مردان خوب هستند و هم نمونه زنان خوب.
تبعيض نژادى باطل است و رنگ پوست در انسانيت نقش ندارد اما در بحث مربوط به زن، ديده می‌شود كه در ساختار بدن، بين زن و مرد تفاوت وجود دارد. قهراً يك سلسله عواطف و خصوصيات روحى ممتاز نيز وجود دارد. به همين جهت خداوند كارها را توزيع و تقسيم كرده است. اگر زن در كارهاى خود با اخلاص، ايمان و تعقل بيشترى برخورد كرد، افضل از مرد خواهد بود و اگر مرد در اين امور موفق‌تر بود كامياب‌تر از زن است.
اين به اخلاص و ايمان و اعتقاد باز ميگردد. اما زير مجموعه اين امور را بايد كارشناسى كرد. مثلا در مسئله ارث، چنين نيست كه در همه موارد، ارث زن نصف ارث مرد باشد. اگر خطوط كلى ارث را ملاحظه كنيد می‌بينيد كه زن و مرد در بعضى موارد، ارثِ مساوى می‌برند و اينطور نيست كه زن هميشه سهم كمترى از ارث داشته باشد. در آنجا هم كه متفاوتند از جاهاى ديگر ترميم می‌شود مثلا گاه پدر و مادرِ ميّت هر دو به يك اندازه از فرزند خود ارث می‌برند.  برادر و خواهرِ كَلالَه اُمّى (برادر و خواهر مادرى) نيز به يك اندازه از ميت ارث می‌برند. پس چنين نيست كه ارث زن هميشه كمتر از ارث مرد باشد.
غربی‌ها در صدد متلاشى كردن خانواده و تبديل زن به ابزار هستند. آنچه در طليعه و اصول اوليه بحث گفتيم، كه تا انسان را نشناسيم زن و مرد را نخواهيم شناخت، به اين دليل بود كه اينان به انسان به عنوان «حيوان ناطق» می‌نگرند. در صورتى كه خداوندى كه انسان را آفريده است، او را موجودى الهى می‌داند: «الانسانُ هُوَ الحىُّ المُتألِّه» انسان موجودى خداشناس است. بنابراين، تا يك موجود، الهى نيانديشد، انسان نيست و اين با حيوان ناطقى كه آنها می‌گويند خيلى تفاوت دارد. هرگز قرآن، انسان را حيوان ناطق نميداند. انسان را موجودى ميداند كه حيات او در «تَأَلُّهِ» او تضمين شده است و «تالّه» يعنى ذوب شدن در الهيت؛ و اگر انسان «متالِّه» نباشد، مصداق آيه «اُولئِكَ كَالاَنْعمِ بَلْ هُمْ اَضَلّ» (اعراف: 179) خواهد بود.
در كارشناسى هم بايد بين روح كارشناسى و جِرم كارشناسى تفاوت قائل شويم. البته در كارشناسى بايد از متخصصان كمك فكرى گرفت. قرآن كريم بين اين مرزها تفكيك قائل شده است. می‌فرمايد: آنچه كه كار كارشناسى است و خداى سبحان آن را امر مردم می‌داند، با شورا و تبادل‌نظر و تضارب آرا روشن می‌شود اما آنچه كه به فتوا و حكم بر می‌گردد تنها كسى كه مجاز است در اين زمينه سخن بگويد، خداوند است. به پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لا تُحرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتعجَلَ بِهِ اِنَّ عَلَينا جَمعَهُ وَ قُرانَهُ» (قيامت: 16) قبل از اينكه وحى سخنى بگويد، سخنى نگو. درباره انسان فرمود اختيار هرچه را كه به‌كار انسان باز می‌گردد؛ به‌دست انسانها داده‌ام تا با مشورت و تبادل‌نظر آن را حل كنند: «وَ اَمْرُهُمْ شوُرى بَينهُم» (شورى: 38). فرمود: «اَمرُهُمْ» نه «اَمرُالله». هر جا سخن از فتوا و حكم است، اَمرالله است و امرالله، شورايى نيست. آنجا را به صورت حصر فرمود: «اِنِ الحُكم الاّ لِلّهِ» (انعام: 57) اگر حكم است فقط از آن خداست. اما اگر فتواى روشنى را بخواهند پياده كنند اينجا ديگر امرالناس است؛ يعنى خداوند فرمود اين را در اختيار شما قرار داده‌ام. در مورد آن فكر و با مشورت و تضارب آرا حل كنيد. ما بايد مرز كارشناسى را از مرز فتوا مشخص كنيم. بعد از اينكه محدوده فتوا مشخص شد و دانستيم كه چه چيزى حلال است و كدام حرام، بايد كارشناسى كرد كه چگونه حلال را پياده كنيم و چگونه از حرام پرهيز نماييم.
مستحضر باشيد كه غرب به سمتى می‌رود كه خانواده‌ها را متلاشى و زن را به ابزار تبديل كند و مردها را مانند زن و زنها را مثل مرد كند. چون اگر كسى ماوراى طبيعى نينديشد، بر اساس دنيا فكر كند و محور شناخت او هم جز حس و تجربه چيز ديگرى نباشد، بازدهى ديگرى غير از اين نخواهد داشت. شما بايد با اصولِ متقن سخن بگوييد و متأثر نشويد.

نكته دوم درباره بحث‌هايى است كه اين روزها در مورد قرائت جديد از دين مطرح می‌شود. اين  سخن هم صحيح است و هم ناصحيح؛ صحيح است اگر جاى قرائت جديد را بدانيم و ناصحيح است اگر جاى آن را ندانيم. متأسفانه مشخص نشدن مرزها باعث سوءاستفاده شده است. اخيراً عده‌اى افكار الحادى خالص را در پوششى از قرائت جديد پيچيده به جامعه عرضه كرده‌اند. به نظر من اين كار يك دليل دارد؛ چنين كسى اگر در اروپا بود، افكار الحادى خود را برهنه بيان می‌كرد. اما در ايران مذهبى چون نمی‌تواند افكار الحادى خود را برهنه بيان كند آن در پوششى به نام قرائت جديد از دين پيچيده و منتشر می‌سازد.
برادران و خواهران عزيز! قرائت جديد در مسائل قطعى علوم، نه تنها فقه بلكه در هيچ علمى پذيرفته نيست؛ مثلا طب يك سلسله مسائل مسلّم دارد و يك سلسله مسائل نظرى اجتهادىِ قابل انديشه و تأمّل. در طب مسلّم است كه مقدار داروى آدم چهل ساله را به يك كودك شيرخوار نمی‌توان داد. اين يك مسأله قطعى طب است كه تحت قرائت جديد قرار نمی‌گيرد. در اسلام نيز همين مرزبندى را داريم. برخى مسائل جزء ضروريات دين است و برخى مسائل اجتهادى می‌باشند كه انظار و فتاواى فقها در آن متفاوت است. قرائت جديد براى بخش دوم است، آن هم از سوى صاحب‌نظران و متخصصان آن علم. نمی‌گويم فقه در انحصار معممين و حوزه‌هاست. اگر كسى دروس دينى را خوانده باشد، در هر جا و در هر لباسى باشد حق دارد در مسائل نظرى فقه اجتهاد كند. اما وقتى به مرحله ضروريات رسيديم، اگر بخواهيم اين‌ها را تغيير بدهيم، اصولا دينى باقى نخواهد ماند، براى اين‌كه تمام مباحث دين در هر زمان و مكانى، به رنگ آن زمان و مكان يعنى به رنگ سليقه‌ها و خواسته‌هاى شخصى افراد در می‌آيد. اگر قرار باشد اصول مسلّم دين را رها كنيم و تابع سليقه‌هاى شخصى بشويم، بهتر اين است كه اصلا با دين خداحافظى كنيم و خودمان را فريب ندهيم. اين يك نوع فريب و رياكارى است كه از دين دم بزنيم ولى مسلّمات وحى را به رسميت نشناسيم. يا بايد بگوييم اسلام را قبول نداريم، يا اين‌كه اگر اسلام را پذيرفتيم آن مسلّمات را هم بپذيريم. در تمام علوم مثل طب، جامعه‌شناسى و روان‌شناسى بايد مسائل مسلّم را بپذيريم و اگر بگوييم در هيچ علمى مسائل مسلّم نداريم، معنايش سوفسطايى شدن و علوم را بی‌ارزش شمردن است.
* * *
نكته سومى كه اگر مورد توجه عزيزان قرار گيرد در نتيجه‌گيرى از بحث‌ها مؤثر خواهد بود، اين است كه بايد حساب تكنولوژى غرب از حساب فرهنگ غرب، جدا كنيم. تكنولوژى آن‌ها پيشرفته است. اما فرهنگ آن‌ها عقب‌افتاده، بزرگ‌ترين بلايى كه دامن فرهنگ غربى را گرفته، گرفتار شدن در دام شعارهاى توخالى است. يكى از اين شعارها شعار دموكراسى است كه نمونه آن را در انتخابات اخير آمريكا ديديم. در حالى كه محاسبات با كامپيوتر را براى مسافرت‌هاى فضايى كه يك ده هزارم ثانيه هم در آن اهميت دارد. صحيح می‌دانند، براى شمردن ده هزار رأى، كامپيوتر به رسميت شناخته نمی‌شود! اگر تقلّبى در كار نيست چرا نه؟!
تمام دستگاه قضايى آمريكا در اين موضوع بحث می‌كردند كه آراء را با دست بشماريم يا خير؟! اگر تقلبى در كار نيست هيچ كدام مشكلى ندارد شعار آن‌ها دموكراسى است، امّا در باطن سرمايه‌داران آمريكا بر مقدّرات كشور حاكم‌اند. اكنون بعضى از كشورهاى عربى كمترين رنگ دموكراسى ندارند، يك قبيله بر كل كشور حكومت می‌كند، زنان آن‌ها حتى حق رانندگى را ندارند و اصلا ملت نمايندگانى ندارد، با وجود اين چون منافع غربی‌ها در آن جا محفوظ است، با آن‌ها كاملا كنار می‌آيند و ايرادى ندارند. اما در كشور ايران كه مردم بسيار بيش از غربی‌ها در انتخابات شركت می‌كنند و انتخاباتشان آبرومندانه‌تر از آن‌هاست، می‌گويند اين دموكراسى را قبول نداريم. چرا؟ چون در مسير منافع آن‌ها نيست! در الجزاير آرائى كه در يك انتخاب آزاد به دست آمده بود زير پاى كودتاگران ارتش پايمال شد و مورد تأييد غرب قرار گرفت! چرا؟
مسأله حقوق بشر هم يك شعار كاذب است. شما براى چند جاسوس يهودى يقه چاك كرديد، اما ببينيد كه چه بر سر صاحبان اصلى فلسطين می‌آورند؟! اين فجايع قابل تحمل است، امّا اگر يك جاسوس، فرياد طرفدارى حقوق بشر بلند می‌شود!!
خواهران و برادران! اسناد و مدارك دال بر توخالى بودن شعارها روشن است. آن‌چه در آن جا اصل است، نه مردم‌سالارى است نه حقوق بشر و نه دموكراسى، بلكه در واقع «دلار سالارى» است. چراكه هر چه موافق آن است مقبول و هر چه مخالف آن است مطرود است. نشانه‌هاى آن هم كاملا نمايان است. چراكه هر چه موافق آن است مقبول و هر چه مخالف آن سؤال من اين است كه اين شعارهايى كه در مورد زنان در غرب داده شده، چه گلى به سر زنان غربى زده است؟ الآن در ميان رجال سياسى آمريكا، چند زن وجود دارد؟ در مراكز قدرت آمريكا چند زن حضور دارند؟ در تمام مراكز تصميم‌گيرى اروپا چند زن حضور دارند؟ جز اين است كه زنان را در برنامه‌هاى مختلف بازيچه مطامع مردانشان قرار دادند و به نام دفاع از حقوق زن، اسارت جديدى را براى زنان فراهم كرده‌اند؟

 

لوگو

لوگو
تصاویر
تصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویرتصاویر

صوت ها
فیلم ها

لینک‌های مرتبط



مرکز تحقیقات زن و خانواده با هدف تبیین دیدگاه نظام‌مند دین پیرامون مسائل زن و خانواده، تعمیق پژوهش‌ها و کارشناسی‌های دینی و پاسخ‌گویی به نیازهای تئوریک و دفاع از مرزهای اعتقادی در این حوزه توسط مرکز مدیریت حوزه های علمیه خواهران در سال 1377 تاسیس گردید. ادامه ...
نشـانی‌مرکز‌قـم: خیابان جمهوری، میدان سپاه، بطرف ریل، پلاک ۵۰
تلفـن: ۱۳-۳۲۹۰۷۶۱۰ (۰۲۵)
سامانه‌پیامکی: 1۰۰۰2532907610
نشـانی‌دفترتهــران: بلوارکشاورز،خیابان نادری،ک حجت‌دوست،پ ۵۶
تلفـــــــــــــــــــــــــــــــــن: ۴ ۴ ۹ ۳ ۸ ۹ ۸ ۸   (۱ ۲ ۰)
تعداد کل کاربران : 15344
کاربران آنلاین :     18
کلیه حقوق و امتیازات متعلق به مرکز تحقیقات زن و خانواده می باشد.
Wrc.ir © 1380 - 1394