نقد كتاب
زن در نهج البلاغه
 دکتر نجوی صالح الجواد
ترجمه: ورود سلامی
 نگاهی به کتاب «زن در نهج البلاغه»
محمد تقی کرمی قهی
 یكی از موضوعات مورد توجه زن پژوهان در سالیان اخیر، به خصوص پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در ایران و برخی كشورهای اسلامی موضوع زن در نهج البلاغه، یا زن از نگاه امیر المؤمنین علی علیه السلام است.
توجه به این موضوع از چند زاویه قابل توجیه است، نخست آن كه در میان امامان معصوم شیعه، امام علی علیه السلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است به گونه‌ ای كه حجم روایت‌های غیر فقهی از ایشان حجم قابل توجهی از روایات شیعی را تشكیل می‌دهد به خصوص آنكه مجموعه به نسبت منسجمی از كلمات قصار، خطبه‌ها و نامه‌های آن حضرت به همت سید رضی(ره) به صورت كتابی مستقل در دسترس است كه بررسی و خوانش دیدگاه‌های آن حضرت را آسان ‌تر می‌كند. اعتنا و پذیرش آن حضرت توسط سایر فرق اسلامی به عنوان صحابی خاص پیامبر اكرم(ص) و یكی از خلفای برجسته، اهمیت دیدگاه‌های ایشان را به طور عام و به طور خاص (در موضوع زنان) بیشتر می‌كند. دوم آنكه زن در نهج البلاغه از جایگاه خاصی برخوردار است چه به لحاظ تعداد جملات و كلماتی كه به زن اختصاص پیدا می‌كند و چه به لحاظ نوع گویش و توصیف زنان از زبان امام علی (ع).
شكی نیست كه مواجهه اولیه و سطحی با نهج البلاغه، نوعی بدبینی و مذمت جایگاه و نقش زنان از منظر امام علی(ع) را به مخاطب القا می‌كند و به همین دلیل بررسی و تحقیق در اطراف این موضوع بخشی از دغدغه‌های اسلام شناسان و شارحان كلام امیر المؤمنین(ع) را به خود اختصاص داده است.
كتاب «زن در نهج البلاغه» تألیف دكتر نجوی صالح الجواد و ترجمه ورود سلامی و مقدمه دكتر سید محمد بحر العلوم كه توسط انتشارات زمزمه زندگی و در تیراژ 3000 نسخه در تابستان 1384 منتشر شده است از جمله آثاری محسوب می‌شود كه به غرض دفاع از حریم نهج البلاغه و در توجیه و تبیین دیدگاه‌های امام علی (ع) درباره زنان به رشته تحریر درآمده است.
مقدمه كتاب كه توسط دكتر سید محمد بحرالعلوم از دانشمندان عراقی و مقیم لندن به رشته تحریر درآمده است، به شرح حال آشنایی ایشان با نویسنده كتاب، خانم نجوی صالح الجواد و چگونگی شكل گیری این كتاب و تدوین آن اختصاص دارد و البته دكتر بحر العلوم در این مقدمه به ایده اصلی كتاب كه بسیار مایه بهت و شگفتی ایشان شده است، اشاره می‌كند.
« ملاحظه نمودم كه دستیابی ایشان به موضوع، با دقت و توجه و اعتنایی فراوان بود و سعی داشت آنچه در نهج البلاغه در مورد مذمت زن آمده است و بسیاری از شراح به آن پرداخته‌اند، را توجیه نماید و تأكید نماید كه كلام حضرت در این خصوص نتیجه شرایط خاص و جبهه ‌گیریی بود كه علیه حضرت شده بود و مسلمانان بهای سنگین آن را پرداخت كردند از سخنان ایشان به شگفت آمدم و در تمام مدت غرق در سخنان ایشان بودم.»(صفحه7)
مقدمه بعدی كتاب مقدمه خانم دكتر نجوی صالح الجواد است كه به معرفی اجمالی كتاب و فصول مختلف آن پرداخته و داستان تدوین كتاب را بیان می‌كند. و در نهایت مقدمه مترجم است كه نكته مهمی دربرندارد.
اما اصل كتاب از یك دیباچه و دو بخش اصلی تشكیل شده است. دیباچه كه به نسبت مفصل نگاشته شده است، در دو فصل تنظیم شده است كه در فصل اول نگاهی اجمالی به زندگانی و فضایل و مناقب امام امیر المؤمنین(ع) می‌شود و در فصل دوم نهج البلاغه آن حضرت به اختصار معرفی می‌شود و تلاش می‌شود به برخی شبهات درباره استناد نهج البلاغه به امام علی(ع) و یا سید رضی پاسخ داده شود.
بعد از دیباچه بخش اول كتاب آغاز می‌شود. در فصل اول این بخش نگاهی اجمالی به كلمات آن حضرت درباره زنان شده كه در چهار بخش خطبه‌ها ونامه‌ها، وصیت‌ها، حكمت‌ها، مثل‌ها و اضافات ابن ابی الحدید دسته بندی شده است. در این بخش مؤلف به نقل كلمات امام علی(ع) پرداخته و ازتفسیر و یا توضیح فقرات نقل شده صرف نظر می‌كند.
در فصل دوم، مؤلف به بحث زن در آیات قرآن می‌پردازد. تلاش مؤلف آن است كه بعد از نقل فقراتی از كلام امیر المؤمنین با رجوع به آیات قرآنی و سنت نبوی (در فصل سوم) به ملاك و مبنای روشنی برای فهم و تفسیر كلمات امام علی(ع) دست پیدا كند.

نویسنده با مراجعه به آیات الهی، موضوع زن در قرآن را در سه محور كلی انسانیت زن، زن در جامعه و زن به عنوان زن، پی می‌گیرد.
در بحث انسانیت زن، وحدت آفرینش و خلقت میان زنان و مردان و تساوی ایمانی،
(تساوی در ارزش‌های دینی) وحدت كمال عقلی را نتیجه می‌گیرد. از آنجا كه یكی از موضوعات جنجالی نهج البلاغه موضوع عقل زنان است مؤلف با تمسك به وحدت در تكالیف، وحدت كمال عقل در زن و مرد را تبیین می‌كند: «اگر بین زن و مرد در تكالیف الهی تفاوتی باشد درآن صورت قوای عقلانی زن و مرد نیز باهم متفاوت است ولی چنانچه تكالیف دینی و الهی زن و مرد با هم مساوی باشد در آن صورت چاره‌ای جز این نیست كه به تساوی قوای عقلانی زن و مرد حكم كنیم.»(صفحه 99)
 در موضوع زن در جامعه نویسنده با استفاده از مدل تفكیك نقش‌ها و وظایف در خانواده به توجیه اختلاف در احكام فقهی از قبیل ارث می ‌پردازد كه بر این اساس تفاوت‌ها نه بیان‌گر تنقیص، كه بیان‌گر تفاوت در مسئولیت‌ها و وظایف است.
 در موضوع سوم یعنی زن بودن زن، به مباحثی از قبیل زینت زن، حجاب و پوشش و احكام نگاه و استقرار در منزل اشاره می‌شود و به تبیین و توضیح آیات وارده در این باب پرداخته می‌شود.
در فصل سوم از بخش اول، مؤلف محترم با بیان مصادیقی از سنت و سیره پیامبر (ص) درباره زنان، به نقش اجتماعی برجسته زنان در زمان پیامبر(ص) اشاره می‌كند.
بخش دوم كه مهم‌ترین بخش كتاب محسوب می‌شود به تفسیر، توجیه و تبیین كلام امیر المؤمنین علی علیه السلام درباره زنان پرداخته می‌شود. در مقدمه فصل اول این بخش به روش نویسنده در تفسیر كلام امیر المؤمنین علی (ع) اشاره می‌شود كه دو رویكرد كلی پیشنهاد می‌شود.
1- در مواردی كه روایت، مخالف با آموزه‌هایی است كه از قرآن كریم و سنت نبوی به دست می‌آید، روایت  به عنوان روایت مجعول طرد می‌شود.
2- تلاش می‌شود با فهم فضا و زمان صدور روایت به فهم عمیق‌تری از نصوص دست پیدا كرد تا بتوان روایاتی را كه به ظاهر در خدمت زنان وارد شده است، توجیه كرد. از جمله روایاتی كه بر اساس مدل اول با آنها رفتار می‌شود، روایت معروف «المرأة شر كلها و شر ما فیها انه لابد منها» است.

مؤلف با توجه به عدم وجود گزارش تاریخی كه بتوان این كلام را بر اساس آن تفسیر كرد و از سوی دیگر مخالفت این روایت با نصوص قرآنی  و سنت نبوی، این روایت را رد می‌كند و كلام شارحان در توجیه این روایت را نقادی می‌كند.
بر همین سیاق و البته با توضیحات كم و بیش متفاوتی مؤلف محترم نسبت به حدیث معروف حضرت، بعد از جنگ جمل «ان النساء نواقص العقول...» برخورد می‌كند .
اما روایاتی كه می‌توان از آنها فهم عمیق‌تری به دست آورد و با توجه به قراین داخلی(سایر كلام آن حضرت) و یا قراین خارجی (رویدادها و وقایع) بتوان آن‌ها را توجیه كرد، دسته بیشتری از روایات را شامل می‌شوند. از همین قبیل است روایت معروف « فاتقوا شرار النساء و كونوا من خیارهن علی حذر و لا تطیعوهن فی معروف حتی لا یطمعن فی منكر» كه بر اساس برخی شواهد تاریخی مراد از آن مذمت عایشه ام المؤمنین است و یا روایاتی كه در مذمت مشورت با زنان وارد شده است كه كلام آن حضرت به ضمیمه قراین كلامی دیگر و حكمت كلام آن حضرت نهی از  مشورتی است كه بر اساس عقل پایه‌ گذاری نشده است.
در فصل دوم از بخش دوم این كتاب، اصل ارتباط نصوص نهج البلاغه با حوادث و وقایع تاریخی، دوباره مورد بازخوانی قرار می‌گیرد كه در توجیه آن می‌توان به اهمیت این موضوع از دیدگاه مؤلف اشاره كرد. ویژگی مهم این اصل علاوه بر این كه نصوص بیشتری را توجیه می‌كند آن است كه عملا روایات مورد بحث مورد توجه قرار گرفتند و به تعبیری به دلیل مخالفت با قرآن و یا عقل رد و طرد نمی‌شوند.
مؤلف محترم برای توجیه این رویكرد به دو مبنای متفاوت در تفسیر روایات اشاره می‌كند: اصل فراگیری نصوص و اصل تخصیص نصوص.
مراد از اصل فراگیری نصوص، تفسیر نصوص بدون توجه به عوامل مكانی و زمانی و اصل تخصیص نصوص یعنی این‌كه نص در چارچوب اوضاع و افرادی كه به نوعی با نص در ارتباط هستند باقی بماند.
مؤلف، بدون این كه كلامی در رد اصل فراگیری نصوص ایراد كند از اصل تخصیص نصوص درباره فهم كلام امیر المؤمنین درباره زنان مدد می‌جوید:
« به نظر ما بررسی نصوص نهج البلاغه كه در خصوص زنان است بر همین منوال می‌باشد و این تنها راهی است كه با اصول اسلامی نسبت به دیدگاه آن به زن، قابل انطباق است»( صفحه 225)

در ادامه این فصل مؤلف با برجسته كردن نقش عایشه در زمان امیر المؤمنین و حوادث مربوط به جنگ جمل تلاش می‌كند حجم بسیاری از روایات وارده در كلام امیر المؤمنین درباره زنان را ناظر به عایشه تفسیر و توجیه كند.
در فصل سوم و پایانی كتاب با بیان داستان برخی از زنان مهم و تأثیر گذار در زندگی امیر المؤمنین علیه‌السلام تلاش می‌شود تا شواهدی از سیره امیر مؤمنان مبنی بر عدم زن ستیزی آن حضرت اقامه شود.
یكی از نكاتی كه در اولین نظر و با مطالعه اجمالی كتاب به دست می‌آید، عدم ترجمه روان و دقیق متن عربی كتاب است، كه این در ترجمه كتاب‌های عربی بسیار مشاهده می‌شود و مصداق این امر در كتاب مورد بحث چه از نظر ترجمه و چه از نظر ویرایش فراوان یافت می‌شود.
اما در خصوص محتوای كتاب ذكر چند نكته قابل توجه است:
نخست آنكه، محقق محترم، با تلاش محققانه و عالمانه خود، اطلاعات مفید و فراوانی در شرح احادیث امام علی(ع) در نهج البلاغه ارایه می‌كند كه از پشتكار و دقت وی در فهم و تفسیر كلام امام علیه السلام حكایت دارد، كثرت ارجاعات و مراجعه به شروح نهج البلاغه در حد قابل قبولی صورت گرفته است.
دوم آنكه، تلاش محقق محترم در دفاع از حریم امامت و ولایت در خور تحسین است، تلاش مؤلف محترم آن است كه تا آنجا كه می‌تواند بهترین توجیه و وجه جمع را در تفسیر و توجیه كلمات امام بیان كند كه هم از زن ستیزی ظاهری كلمات آن حضرت جلوگیری كند وهم تا آن‌جا كه می‌توان به ورطه طرد و رد روایات آن حضرت كشیده نشود.
سوم، صرف نظر از طرد و رد پاره‌ای از روایات كه از یك سو مضمون آن‌ها به نظر مؤلف قابل دفاع نبوده و از طرفی شاهد تاریخی قابل اعتنایی هم نمی‌توان برای آن اقامه كرد، ایده اصلی مؤلف تاریخیت مجموعه روایاتی است كه درباره زنان در نهج‌البلاغه ذكر شده است. به این معنا كه مذمت امیر مؤمنان ناظر به فرد یا گروهی از زنان زمان خود است كه  برخی فتنه‌ گری‌ها در زمان آن حضرت را سبب گردیده‌اند.
در این ‌باره چند نكته قابل تأمل است:

 الف: این ایده یكی از ایده‌های مطرح در میان شارحان و مفسران كلام امیر مؤمنان(ع) است و نسبت نوآوری به مؤلف محترم آن، آن‌ چنان كه در مقدمه دكتر بحر العلوم آمده است چندان صحیح نیست.
ب: اگر چه این راهكار درباره پاره‌ای از روایات نهج البلاغه صادق است، اما درباره بسیاری و یا حداكثر، آن روایات این توضیحات چندان موجه به نظر نمی‌رسد، كه در این مختصر بیان برخی از مصادیق آن میسر نیست.
ج: اما درباره اصل تخصیص نصوص كه مؤلف در تفسیر كلام امام در نهج البلاغه به آن استناد می‌كنند از زوایای مختلفی قابل بحث است. این‌كه عالمان و فقیهان در مواردی به اصالت عدم یا اصالت عدم تخصیص یا اصالت عدم تاریخیت تمسك می‌كنند درمقام فهم ظاهر كلام معصوم است، و بعد از فهم ظاهر، آن به مقام فهم درآید حجت و قابل قبول است.
 اینكه بعد از انعقاد ظهور، به دلیل عدم توانایی در توجیه كلام و یا پذیرش كلام به اصل تخصیص نصوص تمسك كنیم، از جمله مواردی است كه خروج از گفتمان تفسیر كلام اهل بیت محسوب می‌شود.
در خاتمه به یك عقیده كهن و مورد پذیرش شیعه در مورد اهل بیت علیهم السلام توجه ضروری می‌نماید و آن اینكه اهل بیت علیهم‌السلام به منزله كلمه واحده و نور واحد هستند كه كلمه یكی مفسر كلام دیگری است. بر فرض كه بتوان برخی روایات در كتاب شریف نهج البلاغه را بر حوادث تاریخی حمل كرد با حجم وسیعی از روایات دیگر كه از زبان دیگر معصومین علیهم السلام صادر شده است و همین مضامین را تأكید می‌كنند، چه باید كرد.