اندیشه

مطالعات جنسیتی زبان
مجید دهقان

پدیده جنسیت در زبان هم از سوی زبان‏شناسان‏ فمینیسم و هم غیرفمینیسم مورد مطالعه قرار گرفته است. با این تفاوت که زبان‏شناسان فمینیست پژوهش‏های خود را بیشتر به سوی کشف فرودستی زنان در زبان، تحلیل و رویارویی با آن جهت می‏دهند. در این مقاله سعی شده است در مورد بحث‏های مختلف مطرح در مطالعات جنسیتی زبان گزارش کوتاهی تقدیم گردد.
زبان و جنسیت
دانش زبان‏شناسی اجتماعی، جایگاه علمی موضوع زبان و جنسیت  است. ردپای نخستین پژوهش‏های انجام شده در این موضوع را می توان در گزارش‏های زبان‏پژوهانی یافت که در قرن هفدهم به بررسی زبان‏های بومی سرزمین‏های مختلف می‏پرداختند. نمونه‏ای از این گزارش‏ها به شرح ذیل است:
مردان الفاظ بسیار زیادی مختص به خود دارند که زنان آن‏ها را می‏فهمند ولی هرگز آن‏ها را به زبان نمی‏آورند. از طرفی زنان الفاظ و عباراتی خاص خود دارند که مردان هرگز آن الفاظ را به کار نمی‏برند چون در غیر این صورت مورد تمسخر قرار می‏گیرند. گویی زنان دارای زبانی جدا از مردان هستند.
اولین پژوهش‏های جدی دانشگاهی در رابطه بین زبان و جنسیت در 1922 م به وسیله اُتو جسپرسن  انجام شد. یک فصل از کتاب او تفاوت های جنسیتی در زبان را بررسی می‏نمود.
رابطه زبان و جنسیت در پژوهش‏های بعدی از دو جهت مورد توجه قرار گرفته است؛ جهت اول کاربرد متفاوت توسط زنان و مردان و جهت دوم بررسی بازتاب ناهمسان زنان و مردان در زبان است.
کاربرد متفاوت زبان توسط زنان و مردان
زبان‏شناسان با بررسی زبان‏های گوناگون دریافتند که زنان به گونه‏ای متفاوت از مردان زبان را به کار می‏برند. این پژوهش‏ها نشان می‏داد که زنان معمولاً از ساختارهای کهنه‏تر، خالص‏تر و مؤدبانه‏تری از زبان را مورد استفاده قرار می دهند  و در تلفظ کلمات زنان بیشتر از مردان از واج‏های معیار استفاده می‏کنند. در آفریقای جنوبی پژوهشی درباره مقایسه گفتار دانش‏آموزان دختر و پسر دبیرستانی هم‏سن و همشهری انجام شد و نشان داد که شاگردان پسر بیش از شاگردان دختر احتمال استفاده از تلفظ‏های نامعیار محلی را دارند.  همچنین زنان از ناسزاهای ضعیف‏تری استفاده می‏کنند و به کلمات خود نیروی دوچندانی وارد می‏کنند تا اهمیت گفته خود را به مخاطب منتقل کنند. در زبان انگلیسی‏  tag question در زنان بسیار کاربرد دارد. زنان به قیدهایی که عواطف شدیدتری را بیان می کند علاقه بیشتری دارند و سریع‏تر از مردان صحبت می‏کنند.
زبان‏شناسان در پی تحلیل این تفاوت‏ها برآمدند. مطالعات جامعه‎شناسی به مدد زبان‏شناسان آمد و نشان داد که زنان بیشتر از مردان نسبت به مقام و منزلت خود آگاه هستند. پژوهش‏های زبانی نیز بیانگر این بود که زنان نسبت به متغیرهای زبانی وابسته به طبقه اجتماعی حساسیت بیشتری دارند. پژوهشگران در بررسی از زبان‏های کودکان انگلیسی‏تبار که به زبان بومی صحبت می کردند و انگلیسی معیار می‏آموختند، به این نکته پی‏بردند که هر چند هیچ‏گونه تفاوت جنسی در زبان مربیان وجود نداشت ولی پس از چند ماه زبان دختران به مراتب بیشتر از پسران در جهت هنجارهایی که تدریس می شد تغییر یافته بود. مثلاً در پایان دوره شش ماهه، پسران به میزان 29درصد و دختران تنها به میزان 5/7درصد فعل های نامعیار به کار می‏بردند. هم‏چنین دریافتند که برخی پسران زمانی که کسی مراقب آنان نیست، از اینکه صورت‏های معیاری را که آموخته بودند با صدای دخترانه تقلید کنند لذت می‏بردند.

بازتاب ناهمسان زنان و مردان در زبان
بررسی مقوله جنسیت در زبان نشان داد که تأثیرپذیری زبان‏ها از جنسیت یکسان نیست. در زبان فارسی و فنلاندی هیچ‏گونه تفکیک جنسیتی در ساختار زبان وجود ندارد.
در زبان انگلیسی فقط در ضمیر سوم شخص مفرد، دو جنس از هم جدا می‏شوند.  در زبان فرانسوی در سوم شخص جمع نیز زن و مرد از یکدیگر تفکیک می‏شوند.  در زبان عربی به جز دو صیغه متکلم و چهار صیغه مثنی، در بقیه چهارده صیغه، چه در افعال و چه در ضمایر، تفکیک جنسیتی وجود دارد. در زبان تایلندی در محاوره مؤدبانه بین افراد هم‏سطح، بین زن و مرد در اول شخص مفرد نیز تفاوت وجود دارد.
اثر جنسیت در زبان را هم در سطح واژگان زبان و هم در سطح ساختار زبان می‏توان مشاهده نمود. واژگانی مانند زن/ مرد، دختر/ پسر، نخل/ فحّال(در زبان عربی) نشان‏دهنده اثر جنسیت در حوزه واژگان است. وجود ضمایر جداگانه برای مذکر و مونث در زبان انگلیسی، فرانسه و عربی، افعال جداگانه برای مذکر و مونث در زبان عربی و حرف تعریف مذکر و مونث در زبان فرانسه بیانگر اثرپذیری ساختار زبان از جنسیت است. در فرانسه اسامی بر اساس مونث و مذکر طبقه ‏بندی می‏شوند و همچنین لازم است حرف تعریف، صفت و ضمیری که برای اسم به کار می‏رود در جنسیت با اسم مطابقت داشته باشد. مثال زیر بحث را روشن‏تر می‏سازد:
1.Regardez Ia maison. Elle est grande Look at the house. It is big.
2. Regardez Ie camion.II est grand. Look at the truck. It is big.
در این مثال زبان‏های فرانسه و انگلیسی با یکدیگر مقایسه شده‏اند. در جمله اول maison (خانه) مونث است. حرف تعریف Ja، ضمیر elle و صفت grande (بزرگ) نیز مونث است. در جمله دوم camion (کامیون) مذکر است. حرف تعریف Ie ، ضمیر il و صفت grand نیز مذکر است. این در حالی است که در جمله‏های انگلیسی متناظر آن house و truck عاری از جنسیت است و حرف تعریف، ضمیر و صفت یکسانی برای آنان به کار رفته است. در این دو مثال maison و camion نشان دهنده تأثیر جنسیت در واژگان زبان است و حرف تعریف Ia و Ie ، ضمایر elle و el و صفت‏های grande و grand نمونه‏هایی از تأثیر جنسیت در حوزه ساختار زبان هستند.
نکته دیگر این که در زبان‏های جنسیتی، هماهنگی کاملی در مورد این که چه معنایی مذکر باشد و چه معنایی مونث وجود ندارد. در زبان فرانسه کلمه personne (فرد/person) و Iune (ماه) مونث هستند در حالی که در آلمانی madohen (دختر)اولین  خنثی است و مؤنث به حساب نمی‏آید، کلمه mond (ماه) مذکر است.  در زبان عربی نیز قمر (ماه) مذکر است.

فمینیسم و مطالعات جنسیتی زبان
الف) تفاوت‏ های جنسیتی در زبان
اولین تحقیقات دانشگاهی درباره رابطه میان زبان و جنسیت در 1922 م به وسیله «اُتو جسپرسن»  انجام شد. یک فصل از کتاب او تفاوت‏های جنسیتی در زبان را مورد بررسی قرار می‏دهد. وی نشان می‏دهد؛ زبان زنان مؤدبانه‏تر و خالص‏تر است، گنجینه لغات زنان کمتر است و آنان در استفاده از لغات، خلاقیت کمتری نشان می‏دهند. مطالعات «جسپرسن» از سوی فمینیست‏ها مورد انتقاد قرار گرفت. آن‏ها چنین رویکردی را، جنسیت‏زده و گزارشی علمی از فرودستی مفروض آنان می‏دانستند. تحقیقات فمینیستی در این خصوص در موج دوم فمینیسم از دهه هفتاد میلادی آغاز شد. اکثر فمینیست‏ها تفاوت‏های جنسیتی در زبان را هم تفاوت در ناحیه استعمال زبان و هم تفاوت در ناحیه بازتاب در زبان را می‏‏پذیرند اما چگونگی گزارش آنان از تفاوت‏ها با دیگر زبان‏شناسان متفاوت است. تحقیقات فمینیستی در بحث تفاوت‏های جنسیتی در زبان را در سه نظریه نظریه نقصان ، نظریه سلطه  و نظریه تفاوت  می‏توان خلاصه کرد.

1)‏ نظریه نقصان
نماینده اصلی این نظریه، «رابین لکوف»  است.  وی در کتاب «زبان و جایگاه زنان » تفاوت زبانی بین زن و مرد را شاهدی برای موقعیت فرودست زنان می‏داند. وی تفاوت‏های زبانی را از دو بعد استفاده زنان از زبان و طبیعت جنسیتی زبان، مورد بررسی قرار می‏دهد.
وی در بُعد اول با برشمردن برخی تفاوت‏ها این گونه نتیجه می گیرد که صحبت زنان منحصر به موضوعاتی سطحی، غیرجدی، مرتبط با علاقه شخصی خودشان و بیان یک عکس‏العمل عاطفی و شخصی در مورد موضوعی مشخص است. سبک صحبت زنان به گونه‏ای است که به مخاطب این مطلب را القا می‏کند که وی در مورد گفته‏های خود نامطمئن، مردد و فاقد اعتماد به نفس است. در نظر «لکوف» این تفاوت‏های زبانی نشان‏دهنده نقص طبیعی زنان نیست بلکه ریشه در نحوه تربیت جامعه دارد.
در بُعد دوم پس از ذکر شواهد متعدد این گونه نتیجه می گیرد که مردان با کاری که در جامعه انجام می‏دهند و زنان با مردانی که با آن‏ها در ارتباط هستند معرفی می‏شوند.
وی برای رفع فرودستی زنان در زبان پیشنهاد می‏دهد که زنان مسئولیت و قدرت را با استفاده از استراتژی‏های زبانی مردانه یا با زبانی خنثی مسئولیت و قدرت به دست آورند و دیگر این که زبان‏شناسان تفاوت‏های زبانی را مشخص نموده و آسیب‏هایی را که این تفاوت‏ها وارد می‏نمایند ارزیابی کرده و بخش‏های قابل تغییر را جدا سازند.
تفاوت‏های زبانی در نظر «لکوف» نشانه بیماری است و نه علت آن. به عقیده او و همفکرانش اصلاح زبانی از اساس بی‏فایده است و تا زمانی که جامعه جنسیت‏زده است معانی جنسیت‏زده دوباره ظاهر خواهند شد. نمونه‏ای از بازتولید معانی جنسیتی اصطلاحاتی مانند chairperson است. کلماتی از این دست برای دوری از جنسیت‏زدگی در مقابل کلماتی مانند chairman وضع شدند. نکته جالب این‏جاست که هرگاه مورد اشاره فردی مذکر بوده است رسانه‏ها از لفظ chairman استفاده کرده‏اند و هر گاه فرد مذکور، مؤنث بوده لفظ chairperson را به کار برده‏اند.

2)‏ نظریه سلطه
«دیل اسپندر»  فمینیست رادیکال در کتاب «زبان مردساخته»  در سال 1980 م نقدهایی را بر «لکوف» وارد نمود. وی با ارائه فهرستی، نشان داد با تفاوت‏های زبانی زنان و مردان مخالف است. زیرا در این تحقیقات پیش‏فرض‏های جنسیتی چشم پژوهشگر را بر واقعیت بسته است. به نظر او در این تحقیقات، زبان به عنوان یک نظام انتزاعی بدون ارجاع به زمینه آن مورد توجه قرار گرفته است. آن‏چه که به نظر «اسپندر» بیش از هر چیز دیگری نیازمند توضیح است، ریشه‏ها و عملکرد زبان جنسیت گرا است و همچنین تحلیلی درباره نظم مردانه زبان ضروری است.
در نظر «اسپندر» برای نظم‏بخشی و معنادهی به جهان نیازمند قواعدی هستیم و قواعدی که با آن زندگی می‏کنیم طبیعی نیستند بلکه این قواعد مردساخته‏اند. یکی از فراگیرترین و در عین حال مخفیانه‏ترین آن‏ها قواعد معنایی مردمعیار است. تا زمانی که از این قواعد استفاده می کنیم، ملزم هستیم جهان را با این فرض که انسان بهنجار و معیار مرد است طبقه‏بندی کنیم بنابراین کسی را که فاقد چنین معیاری باشد منحرف می‏شماریم. در نظر «اسپندر» مردان در موقعیتی از قدرت، سلطه و کنترل قرار داشته‏اند که توانسته‏اند جهان را از زاویه دید خودشان نام‏گذاری کنند و زبانی را بسازند که برای اهداف خودشان مناسب است.
«اسپندر» می گوید زنان مجبور بوده‏اند تا با زبانی که ساخته آنان نبوده است عقاید و احساسات خود را بیان نمایند، این چنین زبانی محدودیت‏هایی را برای تجربه و ادراک زنان قرار داده است. یکی از این موارد کلمه «مادر»  است؛ تجربه‏ای زنانه که به وسیله مردان نام‏گذاری شده است. معنایی ابتدایی که از این کلمه به ذهن می‏رسد رضایت و خرسندی زنانه است ولی بسیاری از زنان چنین تجربه‏ای از مادری ندارند و به این دلیل که تجربه آنان با معنای مردانه مادری سازگار نیست دچار احساس بی کفایتی و گیجی می‏شوند.
شاهد دیگر وی«کلمات فراگیر»  است. هنگامی که کلمات man  و he در معنای عام به کار می‏روند سبب می‏شوند که زنان دیده نشوند زیرا مردان در مقابل ذهن قرار می‏گیرند.
«اسپندر» بر تغییر قواعد معنایی مردساخته تأکید می کند و به زنان پیشنهاد می‏دهد در گروه‏های آگاهی‏افزایی شرکت جویند و برای تجربیات خود، نام‏های ایجابی جدیدی قرار دهند. نمونه‏ای از کلمات زن‏محور که با چنین آگاهی ساخته شده است کلمات sexual harassment ،  patriarchal،  androcentric، و  chauvinism می‏باشد.
اسپندر و همفکران او با تأثیر از نظریه جبر گرایی زبانی ساپیر-‏ ورف  به کارگیری کلمات جنسیتی را سبب تقویت جنسیت‏زدگی در جامعه می‏دانند ازاین‏رو همراه اصلاح جامعه برای اصلاح زبان نیز کوشش می کنند.

3)‏ نظریه تفاوت
 «دِبورال تَنِن»  در کتاب «تو فقط نمیفهمی!»  با پذیرش تفاوت‏های کلامی زنان و مردان، تفاوت‏های آن را نه ناشی از فرودستی زنان و نه نتیجه سلطه فراگیر مردان می‏داند. او با پذیرش سلطه مردان در جامعه این سلطه را همیشه نتیجه نیت سلطه نمی‏داند.
«تنن» زنان و مردان را دارای سبک‏های زبانی متفاوت ولی با درجه اعتبار یکسان می‏داند. به نظر وی پسران و دختران در دو دنیای متفاوت از کلمات رشد می‏یابند و تفاوت سبک‏های زنان و مردان مانند تفاوت‏هایی است که بین مردم از دو فرهنگ متفاوت دیده می‏شود. در ارتباط بین دو فرهنگ گرچه هر دو فرهنگ اعتبار یکسانی دارند ولی تفاوت‏ها ممکن است بدفهمی‏ها را عمومیت بخشد.
به نظر «تنن» یادگیری سبک‏های زبانی هر جنس به وسیله جنس دیگر می‏تواند بسیاری از مشکلات ارتباطی دو جنس را برطرف نماید. آثاری چون مردان مریخی و زنان ونوسی نوشته «جان گری» با تأثیر از این دیدگاه نگارش یافته است. 

ب)‏ فرودستی زنان در زبان
موضوع دیگری که در مطالعات زبان‏شناختی مورد توجه فمینیست‏ها قرار گرفته است تحلیل فرودستی زنان در زبان است. چنان‏چه در توضیح نظریه سلطه بیان شد «اسپندر» وظیفه اصلی زبان‏شناسان فمینیست را تحلیل عملکرد زبان جنسیت‏گرا می‏داند. در همین راستا برخی زبان‏شناسان فمینیست انواع مختلفی از فرودستی زنان در زبان را برشمرده‏اند. اسم‏های فراگیر، رایج‏ترین این انواع هستند. هنگامی که واژه مرد در معنای انسان به کار می‏رود گر چه معنا عام است ولی بنابر ادعای این گروه از زبان‏شناسان معنای مذکر در ذهن ظاهر می‏شود. نشان‏داری، نمونه دیگری از فرودستی زنان است. صورت نشان‏دار به نوعی تحریفی از صورت بی‏نشان تلقی می‏شود. مانند حمام زنانه بدون این که لفظ مقابل آن حمام مردانه به همان مقدار استعمال داشته باشد. ساخت‏های منفعل نمونه دیگری است. در زبان فارسی مانند برخی زبان‏های دیگر لفظ همسر در مورد ازدواج از صورت‏های منفعل است برخلاف لفظ شوهر، زن گرفتن و شوهر کردن.

ج)‏ فمینیسم و زبان کتاب مقدس
موضوع دیگری که مناسب است به آن اشاره گردد نقد فمینیسم به زبان کتاب مقدس است. انتقاد فمینیست‏ها به ترجمه انگلیسی کتاب مقدس، مردسالاری این زبان بود. یکی از شواهد این گروه برای اثبات مدعای خود، کلمات فراگیر کتاب مقدس است. مثلاً در آیه:
The way you think is not Godsway but mans کلمه « man» در معنای انسان بدون دلالت بر جنسیت خاصی به کار رفته است. در نظر این گروه از فمینیست‏ها گرچه این واژه در معنای عام استعمال شده است ولی هم‏چنان معنای مرد در ذهن خواننده حضور دارد و به نوعی معنای زن در حاشیه قرار می گیرد. شاهد دیگر، استفاده از واژه «Father » برای خداوند است. گرچه خداوند منزه از جنسیت خاصی است ولی برای خداوند از لفظی که جنسیت مذکر دارد استفاده می گردد.
این انتقادها تا حدودی هم در متون نیایش کلیسا و هم در نشر و ترجمه کتاب مقدس به زبان‏های دیگر تأثیرگذار بوده است. ناشر نسخه جدید کتاب مقدس نویسندگان خود را ملزم نموده است که به جای  man یا man kind از humandeing ، humanity ،people یا humankind استفاده نمایند.  اتحادیه کلیساهای کانادا در سال 1986 م. در بیانیه‏ای اظهار نمود که به جای کلمه man از کلمه people و به جای He ،father و Master از  Creator ،God و Father-Mother استفاده خواهد نمود.  البته بسیاری، از درون و بیرون کلیسا با این انتقادها مخالفت نمودند و آن را ناشی از عدم تأمل در معنای جدید بدون جنسیتی که این کلمات پیدا کرده‏اند دانسته‏اند.

• بخش دوم مقاله که بررسی مقوله جنسیت در زبان قرآن است در شماره آتی تقدیم خوانندگان می شود.