معرفی کتاب

اسلام و تفاوت های جنسیتی

نام كتاب: اسلام و تفاوت‌های جنسیتی
نویسنده: حسین بستان (نجفی)
ناشران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و دفتر امور بانوان وزارت كشور
شمارگان:3000 نسخه
سال نشر:نوبت اول 1388

مرجان صومی
اسلام به عنوان مجموعه‌ای از باورها،‌ ارزش‌ها و احكام، رویكرد جنسیتی خاصی را به نمایش گذاشته است. دیدگاه اسلام از ویژگی‌هایی مانند شناخت كامل تفاوت‌های جنسی حقیقی و تمایز آنها از تفاوت‌های كاذب، ترسیم اهداف و آرمان‌های اجتماعی در راستای سعادت حقیقی انسان‌ها و رعایت عدالت و مصلحت در قانون‌گذاری برخوردار است و بر این اساس،‌ مجموعه‌ای از تفاوت‌های ارزشی و حقوقی بین زن و مرد را در كنار مجموعه‌ گسترده‌‌تری از همسانی‌ها تأیید و تصویب كرده است.
این كتاب با بهره‌گیری از رهیافت فقهی و فلسفی به بررسی دیدگاه اسلام درباره تفاوت‌های جنسیتی در نهادهای اجتماعی (خانواده،‌ دین، آموزش و پرورش،‌ اقتصاد،‌ سیاست،‌ حقوق و ...) پرداخته است.
نویسنده در این اثر كوشیده است با تكیه بر تحلیل‌های علمی، به ویژه روان‌شناختی و جامعه‌شناختی، مواردی را كه اسلام قائل به تفاوت در مورد زن و مرد شده است تشخیص داده و سپس آنها را تحلیل و توجیه نماید. استفاده از استدلالات دقیق و موشكافی مسائل به لحاظ فقهی در بخش پیوست‌ها از نقاط قوت این اثر محسوب می‌شود كه آن را به مرجعی مطمئن در یافتن و پاسخ دادن به شبهات مطروحه در سطح جامعه و انتخاب صحیح‌ترین و دقیق‌ترین پاسخ تبدیل كرده‌ است.
كتاب، شامل دو بخش كلی تفاوت‌های جنسیتی در خانواده و اجتماع به ارائه نظر می‌پردازد. بخش تفاوت‌های جنسی در خانواده شامل 3 فصل است كه در فصل اول بخش خانواده كه با عنوان همسرگزینی و ازدواج در كتاب درج شده، نویسنده به برررسی شبهات رایج در خصوص نظر اسلام درباره سن ازدواج، پیشنهاد ازدواج،‌ حق همسر،‌ مهریه و تفاوت‌های میان زن و مرد در این مسائل می‌پردازد.
به عنوان نمونه، نویسنده با بیان نظرات مختلف در مورد مهریه معتقد است مهریه حق اختصاصی زن است و تعبیر آن به قیمت زن، تعبیری نادرست است چرا كه آن چیزی كه در اسلام در برابر خدمات جنسی از سوی شوهر برای زن مقرر گردیده نفقه است نه مهریه. در نتیجه مهریه صرفاً‌ هدیه‌ای است كه از جانب مرد به زن تقدیم می‌شود. بنابراین تأیید رسم مهریه در اسلام هیچ ارتباطی با مسئله تبعیض جنسیتی ندارد و تفسیرهای منفی از مهریه بر فرض صحت،‌ تنها در مورد برخی فرهنگ‌های باستانی صادق است. مسئله دیگری که نویسنده به بررسی آن می‌پردازد، كاركردهای مراقبتی و حمایتی خانواده است یكی از كاركردهای خانواده، ارضای نیاز جنسی زن و مرد است. تبیین علت تفاوت حقوق جنسی،‌ تأیید حق چندهمسری مردان توسط اسلام و یا حق كتك زدن زن توسط مرد در صورت ترك طاعت زن و پرداختن به ابعاد گوناگون این مسائل به لحاظ جامعه‌شناسی و روان‌شناسی از جمله مباحث مطروحه در فصل سوم كتاب است.
بخش دوم كتاب یعنی تفاوت‌های جنسیتی در اجتماع، دین را به عنوان یكی از عوامل اصلی ایجاد تفاوت و تبعیض بین زن و مرد در عرصه‌های فردی و اجتماعی معرفی می‌كند. باورهای دینی مانند جنسیت خداوند،‌ منشأ آفرینش زن،‌ هدف آفرینش زن،‌ گناه نخستین،‌ انسان‌ آرمانی دینی و سلوك معنوی از مسائلی است كه به آنها پرداخته شده است. مؤلف كوشیده است دین به معنای دوركهیمی آن یعنی دین به مثابه تجربه عرفانی یا سلوك شخصی را با دین در معنای اسلامی آن مقایسه و منشأ تفاوت‌ها و تبعیض‌های ایجاد شده توسط نهاد دین را تبیین و توجیه نماید. محرومیت زنان از مقام نبوت و امامت به عنوان شاهدی بر نقصان معنوی زنان و ناتوانی آنان از دستیابی به مراتب بالای سلوك الی‌الله تلقی شده و در نتیجه دلیلی بر برتری مردان بر زنان به شمار می‌رود. محرومیت زنان از رهبری دینی و دیگر مناصب رسمی در سلسله مراتب سازمان‌های دینی از موضوع‌های دیگری است كه جامعه‌شناسان دین و به‌ویژه فمینیست‌ها به بررسی آن پرداخته‌اند. یكی دیگر از مسائل جامعه‌شناسی جنسیت، مشاركت زنان در مراسم دینی و مذهبی است. تحقیقاتی كه در كشورهای غربی صورت گرفته بیانگر حضور شصت درصدی زنان در كلیساها به صورت منظم است. عده‌ای با دستاویز قرار دادن این مسئله و استناد به روایاتی كه در اسلام نماز و عبادت زن در خانه را بهتر و برتر از نماز جماعت برای او دانسته‌اند، اسلام را به تبعیض در دستیابی به مراتب معنوی متهم می‌كنند. از نظر مؤلف، نكته اساسی در این بحث آن است كه تمایزگذاری جنسیتی اسلام در مناسك عبادی جمعی بر مصالح اجتماعی خاص استوار است كه با مسئله نابرابری جنسیتی، كاملاً بی‌ارتباطند.
فمینیست‌ها نابرابری جنسی در حوزه آموزش و پرورش را از بنیادی‌ترین و تأثیرگذارترین انواع نابرابری جنسی دانسته‌اند.
فصل پنجم كتاب، به بررسی این موضوع از منظر اسلام پرداخته است. نكته جالب توجه این بخش پرداختن به آموزش و پرورش اخلاقی از منظر فمینیست‌ها و اسلام است.
موضع اسلام نسبت به اشتغال زنان و انگیزه‌های آنان از ورود به بازار كار،‌ موانع اشتغال زنان و انگیزه‌های آنان از ورود به بازار كار،‌ موانع اشتغال زنان، تبعیض جنسی در محیط كار، كار خانگی و دارایی زن محورهای اصلی مباحث فصل ششم كتاب است.
نگاهی كلی به قرآن كریم و روایات تاریخی نشان می‌دهد كه اسلام اشتغال زنان به معنای كار درآمدزا را به عنوان یك واقعیت اجتماعی مفروض گرفته است.
مسئله تفاوت زن و مرد در سهم‌الارث و دیه نیز از مسائلی است كه در این بخش مورد مداقه قرار گرفته است.
حوزه سیاست یكی دیگر از عرصه‌های حیات اجتماعی است كه بیشترین و آشكارترین تمایزات جنسی را به نمایش گذاشته است. همواره تعداد زنانی كه به رأس هرم قدرت سیاسی رسیده‌اند انگشت‌شمار بوده است.
نظر اسلام در مورد ولایت زنان و مشاركت سیاسی آنان در فصل هفتم كتاب بررسی شده است. آنچه واضح است این است كه اسلام اصل حضور سیاسی زنان را مجاز دانسته است. مصداق این امر را می‌توان تكلیف همگانی آحاد جامعه اعم از زن و مرد، مقوله امر به معروف و نهی از منكر مسئولین و حاكمان دانست.
مسئله رهبری زنان در متون فقهی ذیل عنوان «ولایت عامه» یا «امارت» مطرح شده است.
پرسش فقهی كه نویسنده سعی می‌كند به پاسخ آن بپردازد این است كه كدام یك از مناصب سیاسی در دوران معاصر مصداق ولایت و امارت قرار می‌گیرند تا ممنوعیت شرعی آن را برای زنان نتیجه بگیریم؟
فصل هشتم این مجموعه به بررسی نگرش اسلام به حضور زنان در نهادهای حقوقی می‌پردازد. اولین مسئله مورد بررسی، سن بلوغ به عنوان نحوه آغاز مسئولیت‌های دینی قانونی و تفاوت آن بین دختر و پسر است.
مطلب مهم دیگر آنكه هر چند عدم مشروعیت قضاوت زنان در اسلام قابل تشكیك نیست و از پشتوانه قوی فقهی برخوردار است ولی همواره یكی از دستاویزهای مهم معتقدین به تبعیض جنسیتی در اسلام بوده است.
فصل پایانی كتاب در خصوص نظر اسلام نسبت به جنگ و بهداشت و درمان و جایگاه زنان در این دو نهاد اجتماعی است.
در پایان نویسنده با نتیجه‌گیری از مباحث به دسته‌بندی دلایل خود پرداخته است.