یادداشت علمی

اسلام با اسراف و خساست مخالف است
بررسی مفاهیم کلیدی اصلاح الگوی مصرف در روایات
زهرا شکاری

تدقیق در روایات معصومین درباره اصلاح الگوی مصرف، امکان تعیین حدود و مرزهای مصرف مشخص می‌گردد.  در این نوشتار سعی شده است واژه‌های اصلاح در امور مالی، ‌میانه‌روی،‌ قناعت،‌ خساست، اسراف و تبذیر، در روایات و احادیث معصومین (صلوات الله علیهم) بررسی شده است که تقدیم خوانندگان محترم می‌گردد.

اسراف
واژه ‌اسراف و مشتقات آن که جمعاً 23 بار در قرآن به کار رفته است و مفهومی‌ گسترده دارد و هرگونه تجاوز از حد اعتدال و گرایش به ‌افراط یا تفریط را دربر می‌گیرد. از این رو، برخی با تقسیم‌ این معنای عام، «اسراف» را در خصوص زیاده‌روی و «سرف» را تنها در مفهوم «کوتاهی» به کار برده‌اند. البته این واژه در همه موارد، شامل کوتاهی‌ از حد اعتدال نمی‌شود و بیشتر در زیاده‌روی ظهور دارد.  بدین جهت بسیاری ‌آن را مرادف با افراط و متضاد «تقصیر» و «تقتیر» «فرقان 67» که به معنای «تضییق» و «بخل» است دانسته‌اند. افزون بر موارد پیشین، از واژه «قوام» «حد وسط و اعتدال» نیز در قرآن یاد شده ‌ است «فرقان/67» که مرز تعیین اسراف به شمار می‌رود و تشخیص آن بر عهده عقل، شرع یا عرف است.
چون اسراف همواره با نوعی زیاده‌روی و گاه کوتاهی ملازم و در همه مصادیق آن به نحوی سرپیچی‌ از فرمان‌های الهی نمایان است با فساد ارتباط مستقیم دارد؛ «شعراء / 151-152» زیرا بر هم‌زدن حالت تعادل در هر امری، موجب فساد در آن می‌شود. بر همین اساس، اسراف را که نابود کننده ‌امکانات و دارایی‌های گوناگون انسان است، با سرفه «کرمی‌ که درختان را می‌خورد و از درون می‌پوساند» هم‌ریشه دانسته‌اند. افزون بر این، بررسی موارد کاربرد اسراف در قرآن نشان می‌دهد که بین آن و دیگر مفاهیم فراگیر و کلیدی، در محدوده ضدارزش‌ها چون کفر، ظلم و فسق ارتباط عمیق مفهومی‌ و پیوند گسترده مصداقی برقرار است.
مفهوم تبذیر و مشتقاتش در ارتباط نزدیک معنایی با اسراف است. این واژه و مشتقاتش که سه‌بار و در دو آیه متوالی آمده «اسراء /26-27» در لغت به معنای تباه ساختن اموال است که‌ از دور ریختن یا پاشیدن بذر در مکانی نامساعد و به‌روشی نادرست به ‌استعاره گرفته شده و همیشه با نوعی پاشیدگی و بی‌نظمی‌ و بی‌برنامگی همراه است. اسراف و تبذیر به‌رغم ارتباط نزدیک، تفاوت‌هایی نیز با هم دارند:
اسراف، مفهومی‌ فراگیر بوده،‌ شامل هرگونه ‌انحراف «اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و. . . » می‌شود؛ اما تبذیر،‌ بیشتر در امور مالی و اقتصادی و به ندرت در موارد دیگر به کار می‌رود.
اسراف، گاه بر زیاده‌روی در انجام‌دادن عملی مباح، اطلاق می‌شود؛ مانند زیاده‌وری در خوردن که ‌اصل آن تا حد نیاز جایز، بلکه مطلوب است و گاه در خصوص مصارف نابجا و ناشایست، اگر چه ‌اندک باشد «مانند دور ریختن مواد غذایی که‌ ارتکاب آن به مقدار کم نیز جایز نیست» به کار می‌رود بنابراین، مصادیق آن را می‌توان از دو نوع کمّی‌ و کیفی دانست اما تبذیرغالباً به صورت کیفی و در خصوص مصارف ناشایست تحقق می‌یابد.
قال علی (ع): «کُلِّ مَا زَادَ عَلَی الاِقتِصادِ اِسرَافٌ  «مستدرک الوسایل‌، ج 15، ص 272»
هر چیزی که بیشتر از حد میانه در معیشت باشد اسراف است.
قال‌الصادق (ع): «اِنَّمَا السَّرَفُ اَن تَجعَلَ ثَوبَ صَونِکَ ثَوبَ بذْلَتِک» «مکارم الاخلاق‌، 117»
اسراف عبارت از آن است که لباس نو و «آبرومندانه» را در جایی که باید لباس فرسوده «یا لباس کار» بپوشید‌، بپوشی.
قال امیرالمؤمنینِ (ع): «لِلمُسرِفِ ثَلاثُ عَلاماتٍ: یَأکُلُ مَا لَیسَ لَهُ وَ یَشتَرِی بِمَا لَیسَ لَهُ وَ یَلبَسُ مَا لَیسَ لَهُ» «وسائل‌الشیعه‌، ج 17، ص 165»
اسراف‌کار سه علامت دارد: می‌خورد آنچه‌را سزاوارش نیست‌، می‌پوشد آنچه ‌را مناسب او نیست و می‌خرد آنچه‌را در شأن وی نیست.
قال علی (ع): «قِلَّه الاَکلِ مِن ‌العَفَافِ وَ کَثرَتُهُ مِن‌الاِسرَافِ» «غررالحکم‌، حدیث8176»
کم‌خوری عفاف است و پرخوری اسراف.
قال علی (ع): «لَا کَثِیرَ مَعَ اِسرَافِ وَ لاقَلِیلَ مَعَ اِحتِرافِ» «شرح نهج‌البلاغه، ج 20، ص 303»
هیچ مالی با اسراف زیاد نمی‌شود و هیچ مالی با وجود کسب و کار کم نمی‌شود. 
قال علی(ع): «مَا فَوقَ الکَفافِ إسرَاف» «مستدرک الوسایل‌، ج 15، ص 272»
هر چیزی که بالاتر از حد کفاف باشد، (آنچه بیشتر از حد نیاز باشد) اسراف است.
قال رسول‌الله(ص): «مَن بَنَی فَوقَ مَا یَکفِیهِ‌، کُلِّفَ أن یَحمِلَهُ یَومَ القِیامَهِ عَلَی عُنُقِهِ» «کنزالعمال‌، ج 15، ص 406»
هرکس ساختمانی بیش از اندازه نیازش بسازد‌، روز قیامت بر او سنگینی خواهد کرد.
قال علی (ع): «لَا غَنِی مَعَ اِسرَافٍ» «غررالحکم‌، ص 359»
هیچ کسی با اسراف ثروتمند نمی‌شود.
«عَبدِ الرَّحمَنِ بن‌الحَجَّاجِ قَالَ سَألتُ أبَا عَبدِاللهِ(ع) عَن قَولِهِ وَ لَا تُبَدِّرُ تَبذِیراً قَالَ مَن أنفَقَ شَیئَاً فِی غَیرِ طَاعَهِ اللهِ فَهُوَ مُبَذِرٌ وَ مَن أنفَقَ فِی سَبِیل‌الخَیرِ فَهُوَ مُقتَّصِدٌ» «مستدرک الوسایل‌، ج 15،ص 269»
امام صادق (ع) در تفسیر و لاتبدر تبذیراً فرمودند: هرکس چیزی را غیر از اطاعت خدا انفاق کند پس او مُبذر و اسراف‌کار است و هرکس در راه خیر انفاق کند پس او مُقتصد و میانه‌رو است.
قال علی بن‌الحسین (ع): «اِن‌الرَّجُلَ لَیُنفِقُ مَالَهُ فِی حَقَّ وَ اِنَّهُ لَمُسرِفٌ » «وسائل‌الشیعه‌، ج 17، ص 65»
هرکس دارایی خود را چنان بخشش کند در حالی که چیزی برای خود باقی نگذارد‌، در مصرف حلال اسراف کرده‌ا ست.
قال رسول‌الله(ص): «أمَّا الطَّبَقُ الثَّالِثُ فَإنَّهُم یُحِبُّونَ جَمعَ المَالِ مِمَّا حَلَّ وَ حَرُمَ وَ مَنعَهَا مِمَّا افتَرَضَ وَ وَجَبَ اِن أنفَقُوه ‌انفَقُوه‌ اسرَافاً وَ بَدَاراً وَ اِن اَمسَکُوه ‌امسَکُوهُ بُخلَاً وَ احتِکَاراً» «بحارالانوار‌، ج 69، ص 69‌، باب 96»
پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: اما طبقه سوم پس همانا آن‌ها جمع کردن مال را از حلال و حرام دوست دارند و نمی‌دهند مالشان را به کسانی که واجب است به‌ آن‌ها بدهد. اگر انفاق کنند به طور اسراف و تبذیر انفاق می‌کنند و اگر امساک کنند به خاطر بخل و احتکار امساک می‌کنند.
قال علی (ع): «اِذَا اَرَادَ اللهُ بِعَبدٍ خَیراً الهَمَه ‌الاِقتِصَادَ وَ حُسن‌َالتَّدبِیرِ وَ جَنِّبَهُ سُوءَ التَّدبِیرِ وَالاِسرَافِ» «غررالحکم‌، 4138»
هرگاه خداوند برای بنده‌ای خیر بخواهد‌، میانه‌روی و درست‌اندیشی را به وی الهام فرماید و از نادرست‌اندیشی و اسراف‌کاری دورش دارد.
قال‌الصادق (ع): «اِن‌القَصدَ اَمرٌ یُحِبُّه ‌الله وَ اِن‌السَّرَفَ اَمرٌ یُبغِضُه‌ اللهُ حَتَّی طَرحُکَ النَّواهُ فَاِنَّهَا تَصلِحُ لِشَیءٍ وَ حَتّیَ صَبُّکَ فَضلَ شَرَابِکَ» «کافی‌، ج 4، ص 52»
میانه‌روی چیزی است که خدای بزرگ آن را دوست می‌دارد و اسراف چیزی است که خدای بزرگ را دشمن می‌دارد‌، حتی به دورانداختن هسته خرمایی که آن نیز برای کاری شایسته‌ است و حتی بر زمین ریختن زیادی آب.
قال علی (ع): «السَّرَفَ تُدَفِّر» «غررالحکم‌، 7122»
فراوان اسراف کردن‌، ویرانی به دنبال دارد.

تبذیر
تبذیر از ریشه «بذر» به معنای ریخت و پاش است. مفهوم تبذیر و مشتقاتش در ارتباط نزدیک معنایی با اسراف است. اما برخلاف اسراف که معنای گسترده دارد، تبذیر بیشتر در امور مالی و اقتصادی به کار می‌رود.
در تعریف تبذیر آمده است: مصرف کردن مال در جایی که ‌اصلاً به کار نیاید. در حقیقت، تبذیر به معنای دور ریختن یا پاشیدن بذر در مکانی نامساعد و به‌روش نادرست است.
واژه تبذیر و مشتقاتش سه‌بار در آیه 26 و 27 سوره‌ اسراء آمده‌ است.
قال‌الامام‌السجاد (ع): «اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَاحجُبنی عن‌السَرَفِ وَالاِزدِیاد، وَ قَوِّمنِی بِالبَذلِ وَالاِقتِصَاد، وَ عَلِّمَنِی حُسنَ‌‌التَّقدِیر‌، وَاقبِضنِی بِلُطفِکَ عَن‌التَّبذِیرِ‌، وَ أجرِ مَن أسبَابِ الحَلالِ أرزاقِی وَ وَجِّه فِی أبوَابِ البِرِّ اِنفَاقِی» «صحیفه سجادیه دعای سی‌ام»
خدایا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از اسراف و زیاده‌روی دور ساز و به بخشیدن با میانه‌روی توانم ده و راه خرج کردن درست را به من بیاموز و به لطف خود دست مرا از تبذیر ببند و روزی مرا از حلال به من برسان و خرج کردنم را در راه نیکوکاری قرار ده.
قال علی (ع): «کُن سَمحَاً وَ لَا تَکُن مُبَذِّراً وَ کُن مُقَدِّراً وَ لا تَکُن مُقَتِّراً» «نهج البلاغه‌، حکمت 33»
دست و دل باز باش‌، نه ولخرج و میانه‌رو مباش‌، نه خسیس.
امام صادق (ع): «هرکس چیزی را در غیر مسیر طاعت خدا مصرف کند‌، مبذّر است» «بحارالانوار‌، ج 75، ص 302»

اصلاح امور مالی
قال رسول‌الله»ص»: «مِن‌المُرُوءَهِ اِستِصلَاحُ المَال» «وسایل‌الشیعه، ج 17، ص 64»
پیامبر (ص) فرموده‌اند: همانا نشانه عاقل بودن انسان آن است که ‌امور مالی‌اش را اصلاح  کند.
قال علی (ع): «اَلمُرُوَّه العَفافُ وَ اِصلاحُ المَرءِ مَالَهُ «بحارالانوار‌، ج 75، ص 114»
امام علی (ع) می‌فرمایند: نشانه مروت عفاف و اصلاح و مصلحت‌اندیشی شخص در اموالش، است و اینکه  نگاه ‌رحمت داشته باشد به پایین دستش.
قال ابی‌عبدالله (ع): «اِصلاحُ المَالِ مِن‌الاِیمان» «اصول کافی‌، ج 5، ص 87»
امام صادق (ع) می‌فرمایند: اصلاح کردن امور مالی از ایمان است.
قال علی (ع): «آفَتِ المَعَاشِ سُوء التَّدبِیر» «غررالحکم‌، ح 3965»
امام علی (ع ): آفت امور زندگی‌، برنامه‌ریزی نادرست است.
«میانه‌روی»:
میانه‌روی، رعایت شرایط و ضوابط لازم در زندگی است. نقطه مقابل آن از سوی‌ اسراف و افراط است و از سوی دیگر تفریط و کوتاهی است.
اعتدال و میانه‌روی مفهومی‌ گسترده و پردامنه دارد و از کوچک‌ترین اعمال فردی، چون غذا خوردن و راه‌رفتن و. . . تا مهم‌‌ترین برنامه‌های‌ اجتماعی و حکومتی گسترده‌ این اصل بنیادی ‌است.
در سوره مائده،‌ آیه 87 مردم به ‌رعایت حد میانه و اعتدال دعوت شده‌اند و هر دو طرف افراط «لاتعتدوا» و تفریط «و لا تحرموا» مورد نکوهش قرار گرفته است.
از دیدگاه ‌اسلام اعتدال و میانه‌روی و رعایت شرط‌ها و مرزها، برای رسیدن به ‌رشد و کمال و میانه‌روی و رعایت شرط‌ها و مرزها، برای رسیدن به‌رشد و کمال، عامل اصلی به شمار می‌رود.

میانه‌روی
قال‌الصادق (ع ) لِرَجُلٍ«اِتَّقِ اللهِ‌، وَ لَا تُسرِف وَ لَا تَقتُر، وَکُن بَین ذَلِکَ قَواماً‌، اِن‌التَّبذِیرَ مِن‌الاِسراف» «کافی‌، ج 3، ص 501»
امام صادق(ع) خطاب به مردی فرمود: تقوای الهی پیشه کن و اسراف نکن و خساست هم نکن بلکه میانه‌رو باش که همانا تبذیر و ریخت و پاش گونه‌ا‌ی از اسراف است.
قال علی (ع): «اَلاِقتِصَادُ نِصف المَؤونه» «غررالحکم‌، 565»
میانه‌روی‌، نیمی از اصلاح امور زندگی است.
قال رسول‌الله (ص): «لَا مَنعَ وَ لَا اِسرَاف‌، وَ لَا بخل وَ لَا اِتلَاف» «بحارالانوار‌77، ص 166»
پیامبر (ص) فرمودند: نه خسیس باش و نه‌ اسراف کن‌، نه تنگ چشمی کن و نه تباه کن.
قال علی (ع): «لَا غِنی مَعَ سُوءِ تَدبِیر» «غررا لحکم‌، 10919»
حضرت علی (ع): با برنامه‌ریزی نادرست‌، ثروتمندی حاصل نمی‌شود.
قال علی (ع): «قِوَامُ العَیشِ حُسنُ ‌التَّقدِیرِ وَ مِلاکُهُ حُسن‌التَّدبِیر» «کافی‌، ج 4، ص 55و 56»
امام علی (ع): قوام زندگی به آن است که به خوبی اندازه نگاه داری و ملاک آن برنامه‌ریزی است.
قال علی (ع): «لَا فَقْرَ مَعَ حُسنُ تَدبِیر» «غررالحکم‌، 10920»
حضرت علی (ع): با برنامه‌ریزی صحیح فقر پدید نمی‌آید.
قال علی (ع): «اَلقَلِیلُ مَعَ التَّدبِیر اَبقَی فِی الکَثِیرِ مَعَ التَّبذِیر» «غررالحکم‌، 1948»
حضرت علی (ع) فرمودند: مال اندک‌، با برنامه‌ریزی‌، پایدارتر از مال فراوانی است که‌ریخت و پاش و اسراف شود.
قال علی (ع): «فِی کِتابِه ‌الَی زِیادِ بنِ اَبِیهِ: فَدَعِ الاِسرَافَ مُقتَصِداً وَ اذکُر فِی الیَومِ غَداً‌، وَ أَمسِکْ مِن‌المَال بِقَدْرِ ضَرُورَتِکَ وَ قدِّمْ الفَضلَ لِیَومِ حَاجَتِکَ» «غررالحکم‌، حدیث 6596»
امام علی در نامه‌اش به زیاد‌ابن‌ابیه فرمود: اسراف را رها کن‌، میانه‌روی پیش‌گیر‌، امروز در اندیشه فردایت باش‌، از مال به‌اندازه ضرورت نگهدار و زیاده آن را برای روز نیازمندی‌ات «آخرت» روانه ساز «انفاق کن».
قال‌الصادق (ع): «مَنِ اقتَصَدَ فِی مَعِیشَتِه‌ رزَقَه ‌ الله وَ مَن بَذَّرَ حَرَمَه‌ الله» «کافی‌، ج 4، ص 54»
پیامبر (ص): به ‌روایت امام صادق (ع): هر کس در معیشت خود میانه‌روی «و صرفه‌جویی» کند‌، خدا روزی او را می‌رساند؛ و هر کس تبذیر «ولخرجی» کند‌، محرومش می‌سازد.
قال علی (ع): «اَلاِقتِصادُ یُنمِی القَلِیلَ؛ اَلاِسرافُ یُفنِی الجَزیل» «غررالحکم‌، 16»
میانه‌روی‌، کم را زیاد می‌کند؛ اسراف‌، فراوان را نابود می‌سازد.
قال رسول‌الله (ص)فِیمَا رُواه ‌الاِمامِ الصَّادِق(ع): «شَکا قَوم اِلَی النَّبِی «صلی الله علیه و آله» سُرعَة نِفَادِ طَعَامِهِم. فَقالَ: «تکِیلُونَ أوه تهِیلوُنَ؟» نَهِیلُ یَا رسول‌الله «یَعنَی‌، اَلجَزَاف» قال:  «کِیلُوا‌، فَاِنَّه‌ا عظَمُ لِلبَرَکه» «وسائل‌الشیعه‌، ج 12، ص 323»
گروهی به پیامبر «صلی الله علیه و آله» از اینکه گندم خوراکشان به زودی تمام می‌شود شکایت بردند. پیامبر اکرم فرمودند: «به هنگام مصرف»‌، پیمانه می‌کنید یا بی‌پیمانه می‌ریزید؟ گفتند: ای رسول خدا ! بی‌پیمانه می‌‌ریزیم. «یعنی بی‌قاعده و بی‌حساب»‌، فرمود: پیمانه کنید «اندازه داشته باشید»‌، که‌ این کار «پیمانه کردن و اندازه داشتن» بر برکت می‌افزاید.
قال علی (ع): «عَلَیکُم بِالقَصدِ فِی المَطاعِم‌، فَاِنَّه ‌ابعَدُ مِن‌السَّرَفِ‌، وَ اَصَحُّ لِلبَدَن‌، وَ اَعوَنُ عَلَی العِبِادَه» «غررالحکم‌، حدیث 8060»
بر شما باد به میانه‌روی در خوراکی‌ها که هم از اسراف به دور است و هم برای سلامتی بدن مناسب‌تر و هم برای عبادت بهتر.
قال‌الصادق (ع): «لَا یُصلِحُ المَرءَ المُسلِمَ اِلّا ثَلاثَهُ التَفَقُّهُ فِی الدِّینِ وَالصَّبرُ عَلَی النَّائِبَهِ وَ التَّقدِیرِ فِی المَعِیشَهِ» «وسایل‌الشیعه، ج 17، ص 65»
امام صادق (ع) می‌فرمایند: امور شخص مسلمان را سه چیز اصلاح می‌کند تفقه در دین، صبر بر مشکلات و نگهداری اندازه در معیشت.
قال‌الصادق (ع): «ضَمِنتُ لِمَنِ اقتَصَدَ اَن لَا یَفتَقِرَ» «وسایل‌الشیعه‌، ج 17، ص 64»
برای کسی که در معیشت میانه‌روی کند‌، ضمانت شده که هرگز فقیر نمی‌شود.
عُبَیدِ بنِ زُرارَهَ عَن اَبِی عَبدِاللهِ (ع) اَنَّهُ قَالَ لَهُ یَا عُبَیدُ اِن ‌السَّرَفَ یُورِثُ الفَقرَ وَ اِن ‌القَصدَ یُورثُ الغِنَی» «وسایل‌الشیعه‌، ج 17، ص 64»
امام صادق (ع) به پسر زراره فرمودند: که ‌ای عبید همانا اسراف فقر را به دنبال دارد و میانه‌روی ثروتمندی را به دنبال دارد.
قال علی (ع): «اَلاِسرافُ یُفنِی الکَثِیرَ‌، اَلاِقتِصادُ یُنمِی الیَسیر» «غررالحکم‌، 515و 514»
اسراف مال فراوان را نابود می‌کند و میانه‌روی اندک را بالنده گرداند.

قناعت
قانع به کسی می‌گویند که به کم خرسند باشد. قانع بودن همراه با خرسندی از خداوند،‌‌ آثار و برکات بسیار مهمی‌ در زندگی دارد.
برخلاف تصور عموم مبنی بر اینکه مال زیاد موجب توانگری می‌گردد. از آیات و روایات چنین برداشت می‌شود که‌ آن‌چه موجب توان‌گری می‌شود، فقط قناعت است.
اگر قناعت در زندگی نباشد انسان آزمند، حریص و سیری‌ناپذیر باقی می‌ماند.
اما قناعت در زندگی به معنی خساست نیست به طوری که در روایات همان‌قدر که قناعت را توصیه کرده‌اند به همان اندازه خساست را مذمت نموده‌اند.

قال علی (ع): «اَلقِناعَه مَالٌ لا یَنفَدُ» «بحارالانوار‌، ج 68، ص 344، باب 86»
امام علی (ع): قناعت مالی است که کم نمی‌شود.
رسول‌الله (ص) فما تفسیر اَلقِناعهِ قالَ یَقنعُ بِمَا یُصِیبُ مِن‌الدُّنیَا یَقنَعُ بِالقَلِیلِ» «وسایل‌الشیعه‌، ج 15، ص 194»
پیامبر در معنای قانع فرمودند به آنچه که ‌از دنیا به ‌او می‌رسد قناعت می‌کند و به مقدار کم قناعت می‌کند.
قال علی (ع): «اِحتِمَال‌الفَقرِ اَحسَنَ مِن اِحتِمَال‌الذلّ لِأن‌الصَّبرَ عَلَی الفَقرِ قِنَاعَهِ وَالصَّبرَ عَلَی الذَّلِّ ضَراعَهِ» «شرح نهج البلاغه‌، ج 20، ص 294»
احتمال فقیر شدن بهتر از احتمال ذلیل شدن است زیرا صبر در فقر قناعت است و صبر در ذلیل شدن به خاطر ضعف است.
قال امیرالمومنین (ع): «اَلقِنَاعَهُ سَیفٌ لَا یَنبُوا» «بحارالانوار‌، ج 68، ص 96»
قناعت شمشیری است که تو را از حرکت منع نمی‌کند.
قال علی (ع): «کَفَی بِالقَنَاعَهِ مُلکاً وَ بِحُسن‌الخُلقِ نَعِیماً و سُئِلَ ع عَن قَولِهِ تَعَالَی فَلنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَهً فَقَالَ هِیَ القَنَاعَه» «بحارالانوار‌، ج 68، ص 345»
قناعت برای یک ملک و سرزمین کافی است و با حسن خلق متنعم شدن کافی است. پس از امام پرسیده شد در مورد مفهوم کلام خدا در قرآن که فرمود: همانا او را به حیات طیبه زنده می‌کنیم؟ امام فرمود: آن حیات طیبه قناعت است.
قال رسول‌الله (ص): «قَال‌اللهُ تَعالَی فَکُلُوا مِنهَا وَ اَطعِمُوا القَانِعَ وَالمُعتَرَّ فَالقَانِعُ الَّذِی یَقنَعُ بِمَا تُعطِیهِ وَ یَسألُ وَالمُعتَرُّ الَّذِی یَتَعَرَّضُ وَ لا یَسألُ» «بحارالانوار‌، ج 96، ص 287»
پیامبر(ص): همانا خداوند تعالی فرموده پس بخورید و اطعام کنید فقیر قانع و زیاده خواه‌ را‌، پس قانع کسی است که به ‌آنچه که تو به ‌ او عطا می‌کنی‌، قناعت می‌کند و اما درخواست هم  می‌کند و زیاد‌ه‌خواه کسی است که چیزی را که به ‌او می‌دهی رد می‌کند و درخواست هم نمی‌کند.
قال علی (ع): «لا قَنَاعَه مَعَ شَرهُ » «غررالحکم‌، ص 296»
امام علی (ع): هیچ قناعتی با حرص و طمع نیست.
قال رسول‌الله (ص): «مَن أرَادَ أن یَکُونَ أغنَی النَّاسِ فَلیَکُن بِمَا فِی یَدِالله ‌اوثَقَ مِنهُ بِمَا فِی یَدِ غَیرِه»
پیامبر (ص) می‌فرمایند: هر کس بخواهد غنی‌ترین مردم باشد پس بداند که آنچه نزد خداست مورد اعتمادتر است از آنچه در دست غیرخداست. «توکل به خدا در روزی».
قال علی (ع): «إنَّ أصل‌العَقل‌العَفافُ وَ ثَمَرَتَه‌ا لبَرَاءَه مِن‌الاَثَامِ وَ أصل‌العَفافِ القَنَاعَهُ».
اصل عقل عفاف است و ثمره عفاف دوری جستن از گناهان است و اصل عفاف قناعت است.
قال امیرالمومنین (ع): «کَثرَةُ البُکاءِ زِینَهَ الخَوفِ وَالتَّقلُّلُ زِینَهَ القَناعَهِ وَ تَرکُ المَنِّ زِینَه المَعرُوفِ وَالخُشُوعُ زِینَهُ الصَّلاه ِ«بحارالانوار‌، ج 75، ص 80»
گریه کردن بسیار زینت «نشانه» ترس است و صرفه‌جویی کردن زینت قناعت است و ترک منت زینت معروف است و خشوع زینت نماز است.
قال امام صادق(ع): «أنَّهُ قَالَ إذَا أحَبَّ اللهُ عَبدَاً اُلهَمَه ‌الطَّاعَهَ وَ ألزَمَه ‌القَنَاعَهَ وَ فَقَّهُهُ فِی الدِّینِ وَ قَوَّاهُ بِالیَقِینِ وَ اِکتَفِی بِالکَفافْ وَاکتَنی بِالعفَافِ وَ إذَا أبغَضَ اللهُ عَبداً حَبَّبَ اِلَیه‌ا لمَالَ وَ بَسَطَ لَهُ وَ ألهَمَهُ دُنیَاهُ وَ وَکَلَّه ‌الَی هَوَاهُ فَرَکِبَ العِنَادَ وَ بَسَطَ الفَسَادَ وَ ظَلَمَ العِبَادَ» «مستدرک الوسایل‌، ج 13، ص 36»
خدا بسیار دوست دارد بنده‌ا‌ی که‌ اطاعت خدا را کند و خود را به قناعت ملزم کند و در دین تفقه کند و خود را با یقین تقویت کند و اکتفا کند به مقدار کفاف زندگی و با عفاف باشد و خدا بسیار خشمگین می‌شود بر کسی که مال را بسیار دوست داشته باشد و مالش را گسترش دهد و از دنیا اطاعت کند و از هوای نفس تبعیت کند و سوار بر عناد و سرکشی شود و فساد را گسترش دهد و به بندگان ظلم کند.
قال‌الصادق (ع): «طَلَبتُ الغِنَی فَوَجَدتُهُ فِی القَنَاعَهِ «مستدرک الوسائل‌، ج 12، ص 173»
اگر طلب می‌کنی غنی و ثروتمندی را‌، پس آن را در قناعت می‌یابی.
قال‌الصادق(ع): «مَن قَنِعَ بِمَا رَزَقَه ‌اللهُ فَهُوَ مِن اَغنَی النَّاس» «بحارالانوار‌، ج 75، ص 6»
به آنچه که خدا به ‌او روزی داده قانع باش پس او غنی‌ترین مردم است.
قال‌الصادق (ع): «مَطلُوبَاتُ النَّاسِ فِی الدُّنیَا الفَانِیَةِ أربَعَهِ الغِنَی وَالدَّعَهِ وَ قِلَّهِ الاِهتِمَامِ وَالعِزُّ فَأمَّا الغِنَی فَمَوجُودٌ فِی القَنَاعَهِ فَمَن طَلَبَهُ فِی کَثرَهِ المَالِ لَم یَجِده» «بحارالانوار‌، ج 70، ص 93»
آنچه که در دنیای فانی برای مردم مطلوب است چهار چیز است: ثروت‌، قدرت‌، سعی و تلاش کم و عزتمندی. پس همانا ثروت در قناعت موجود است پس هرکس ثروت را در زیادی حال طلب کند هرگز او رانخواهد یافت.
قال ابی عبدالله (ع): «مَن رَضِیَ مِن‌اللهِ بِالیَسِیرِ مِن‌المَعَاشِ رَضِیَ اللهُ مِنهُ بِالیَسِیرِ مِن‌العَمَلِ» «کافی‌، ج 2، ص 138»
هرکس از خدا راضی باشد با آسان‌گیری کردن در معاش‌، پس خدا راضی می‌شود از او با آسان‌گیری در عمل «با مسامحه به ‌ اعمال نگاه می‌کند».
قال‌الصادق (ع): «ثَلاثُ خِصَالِ یَحتَاجُ إلَیهَا صَاحِبُ الدُّنیَا الدَّعَهُ مِن غَیرِ تَوَانٍ وَالسَّعَةُ مَعَ قَنَاعَهُ وَالشَّجَاعَهُ مِن غَیرِ کَسلَانَ » «بحارالانوار‌، ج 75، ص 237»
سه خصلت است که صاحب دنیا «در امور دنیایی» به آن نیازمند است: اسراحت معقول و مناسب، وسعت روزی که با قناعت به دست می‌آورد و شجاعت که با تنبلی نکردن و کسل نبودن به دست می‌آید.
قال علی‌ابن موسی‌‌الرضا (ع): «مَن لَم یَقنَعْهُ مِن‌الرِّزقِ اِلّا الکَثِیرُ لَم یَکفِهِ مِن‌العَمَل‌ الا الکَثِیرُ وَ مَن کَفَاهُ مِن‌الرِّزقِ القَلِیلُ فَإنَّهُ یَکفِیهِ مِن‌العَمَل‌القَلِیلُ» «وسایل‌الشیعه‌، ج 21، ص 531»
کسی که ‌از نظر روزی تنها به مقدار زیاد رزق  قانع می‌شود‌، پس همانا باید زیاد هم تلاش کند و هر کس که به‌ روزی و رزق کم قانع باشد پس تلاش کم «در رسیدن به ‌امور مالی» هم کفایت می‌کند.
قال علی (ع): «مَکتُوبٌ یَا قَناعَهُ العِزِّ وَالغَنِی مَعَکِ قَرُبَ مَن قَارَبَکِ» «بحارالانوار‌، ج 69، ص 69»
قناعت عزت و بزرگواری است و ثروتی که با تو است تو را به نزدیکانت نزدیک می‌کند.
قال امیرالمومنین (ع): «یَقُولُ ابنَ آدَمَ إن کُنتَ تُرِیدُ مِن‌الدُّنیَا مَا یَکفِیکَ فَاِنَّ أیسَرَ مَا فِیها یَکفِیکَ وَ إن کُنتَ تُرِیدُ مَا لا یَکفِیکَ فَإن کُلَّ مَا فِیهَا لا یَکفِیکَ» «وسائل‌الشیعه‌، ج 21، ص 531»
ای پسر آدم اگر از دنیا آنچه ‌را که برای تو کافی است را خواستی پس همانا به آسانی می‌رسی به ‌آنچه برای تو کافی است و اگر چیزی که برای تو کافی نیست را خواستی  «بیشتر از نیاز توست» پس همانا تمام آنچه در دنیاست برای تو کافی نیست.

آثار خساست
قال رسول‌الله (ص): «لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ خَائِنِ وَ لَا خَائِنَهُ وَ لَا القَانِعِ مَعَ أهل‌البَیتِ لَهُم» «بحارالانوار‌، ج 101، ص 316»
جایز نیست شهادت خائن و خائنه و نه کسی که خساست می‌کند در مورد اهل بیتش.
قال علی (ع): «شَرُّالمَالِ مَا لَم یُنْفَقْ فِی سَبِیل‌اللهِ وَ لَم تُوَدُّ زَکاتُهُ» «غررالحکم‌، ح 5683»
بدترین مال آن است که چیزی از آن‌، در راه خدا انفاق نشود و زکاتش پرداخت نگردد.
اقتصاد در خانواده
قال ابا عبدالله (ع): «اِتَّقِ اللهَ وَ لَا تُسرِف وَ لَا تَقتُر وَ کُن بَینَ ذَلِکَ قَوَاماً اِن‌التَّبذِیرَ مِن‌الاِسرافِ وَ قَال‌اللهُ تَعالَی وَ لا تُبَذِّر تَبذِیراً اِن‌ اللهَ لا یُعَذِّبُ عَلَی القَصدِ» «مستدرک الوسایل‌، ج 13، ص 52»
امام صادق (ع) می‌فرمایند: تقوای الهی پیش گیرید و در دادن نفقه اسراف نکنید و مضایقه هم نکنید و بین این حالت متعال باشید. همانا فاسد کردن مال اسراف است و خداوند تعالی فرموده هرگز اسراف و تبذیر نکنید همانا خداوند مقتصد را عذاب نمی‌کند.
قال عبدالله‌ابن ابان: سألتُ اَبَا الحَسَن‌الاَوَّل (ع) عَن‌النَّفَقَهِ عَلَی العَیال‌، فَقالَ: «مَا بَین‌المَکرُوهین: اَلاِسرافُ وَالاِقتَار» «کافی‌، ج 4، ص 56»
عبدالله بن ابان گفت از امام موسی کاظم (ع) درباره تأمین هزینه خانواده پرسیدم. ایشان فرمودند: باید به گونه‌ای میان دو روش ناپسند اسراف‌کاری و تنگ‌گیری باشد.
قال امام الرضا (ع): «صَاحِبُ النِّعْمَهِ یَجِبُ عَلَیه‌التُوسِعَهَ عَلَی عِیالِهِ» «کافی‌، ج4، ص 11»
امام رضا (ع) فرمودند: بدان هرکه ‌از نعمت برخودار است‌، واجب است که بر خانواده‌اش  گشاده دستی کند.
قال رسول‌الله (ص): «اِذَا کَانَ اَحَدُکُم فَقَیراً فَلیَبدَأ بِنَفسِهِ‌، فَاِن کَانَ فَضلاً فَعَلَی عِیالِهِ‌، فَاِن کانَ فَضلاً فَعَلی قَرَابَتِه ‌او عَلَی ذِی رَحمَهِ، فَاِن کَانَ فَضلاً فَهاهُنَا وَ ها هُنَا» «کنزالعمال‌، ج6، ص 396»
پیامبر (ص) فرمودند: هریک از شما که فقیر است‌، نخست به خود بپردازد‌، اگر مالی افزون آمد به خانواده‌اش دهد‌، اگر بیشینه‌ای ماند‌، به خویشاوندان با پیوستگانش پردازد‌، و اگر باز هم ماند‌، این سو و آن سو هزینه کند.
قال امام الکاظم (ع): «یَنبَغِی لِلرَّجُلِ اَن یُوسِّعَ عَلَی عِیالِهِ کَیلاً تَمَنَّوا مَوتَه» «اصول کافی‌، ج 4، ص 11»
امام کاظم (ع) فرمودند: مرد را سزاوار است که بر خانواده‌اش  چنان گشاده دست باشد که مرگش را آرزو نکنند.
قال ابی عبدالله (ع): «اِنَّ فِی حِکمَهِ آلِ دَاوُدَ یَنبَغِی لِلمُسلِم العَاقِل أَن لَا یُرَی ظَاعِنَاً اِلّا فِی ثَلاثٍ مَرَمَّهِ لِمَعاشٍ اَو تَزَوُّدٍ لِمَعَادٍ اَو لَذَّهٍ فِی غَیرِ ذَاتِ مَحرَمٍ» «وسایل‌الشیعه‌، ج 17، ص63»
امام صادق (ع) فرمودند: بر مسلمان عاقلی که دارای همسر است سزاوار است که تنها در سه حالت دیده شود: معیشت و امور مالی‌اش را بهبود ببخشد‌، برای آخرتش توشه جمع کند‌، از چیزهایی که حرام نیست لذت ببرد.
سَمَاعَهِ قالَ سَألتُ اَبَا عَبدِالله (ع) عَن‌الزَّکاه هَل تَصلُحُ لِصاحِبِ الدَّارِ وَالخَادِمِ فَقالَ نَعَم اِلّا اَن تَکُونَ دَارُهُ دَارَ غِلَّةٍ فَیَخرُجَ لَهُ مِن غَلَّتِهَا دَرَاهِمُ مَا یَکفِیهِ لِنَفسِهِ وَ عِیَالِهِ فَاِن لَم تَکن‌الغَلَّه تَکفِیهِ لِنَفسِهِ وَ عِیالِهِ فِی طَعامِهِم وَ کَسوَتِهِم وَ حَاجَتِهِم مِن غَیرِ اِسرَافٍ فَقَد حَلَّت لَه ‌الزَّکاه» «اصول کافی‌، ج 3، ص 560».
سماعه‌ از امام صادق (ع) در مورد زکات پرسید: آیا صاحب خانه و خادم صلاحیت دادن زکات را دارد؟ امام پاسخ دادند: بله ‌اما اگر غله «گندم و جو» تنها برای خودش و خانواده‌اش کافی باشد‌، لازم نیست زکات بدهد و اگر غلات حتی برای خودش و خانواده‌اش از نظر خوراک و پوشاک و نیازهایشان کافی نباشد‌، بدون اینکه ‌اسراف کنند پس برای آن‌ها گرفتن زکات حلال می‌شود.
نتیجه‌گیری
1-اسراف باعث هلاکت مسرفین می‌شود.
امام علی(ع): هرکس به خوبی میانه‌روی نکند، اسراف او را هلاک خواهد کرد.
2- اسراف از گناهان ویران‌گر است.
امام علی (ع): اسراف زیاد، ویران‌گر است.
3-قناعت، آرامش خاطر و آسایش در زندگی را به دنبال دارد.
امام علی(ع): هرکس به اندازه کفاف قناعت کند،آرامش خاطر خویش را تأمین کرده است، و به زندگی با آسایش دست یافته است.
4- در انفاق نیز  باید اعتدال، رعایت شود.
5- بر اساس روایات، ویران‌گری، تبذیر و فزون‌خواهی از آثار اسراف و میانه‌روی در زندگی، کم‌کردن آرزوها، اعتدال در مصرف و برخورداری از تدبیر اقتصادی در زندگی از راه‌های پرهیز از اسراف  شمرده شده است.   
6- اسلام با خساست مخالف است.
امام علی(ع): دست و دل باز باش؛ نه ولخرج و میانه رو باش؛ نه خسیس.

منابع:
1- اصول کافی
2- بحارالانوار
3-    شرح نهج‌البلاغه- ابن ابی‌الحدید
4-    صحیفه سجادیه
5-    غررالحکم
6-    کنز العمال
7-    مستدرک الوسایل
8-    مکارم الاخلاق
9-    من لایحضره الفقیه
10- نهج‌البلاغه
11-‏ وسایل الشیعه